Eylem Çekimi, Kip ve Çatı Ekleri

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda önce fiil tabanının ne olduğunu ve çatı ekinin hangi bilgiyi taşıdığını öğreneceksin. Düzenli fiil ile düzensiz fiilin çekimde nasıl ayrıldığını inceleyeceksin. Kip ve çatı eklerini işlevlerine göre tanıyıp her birine uygun örnekler vereceksin. Basit, bileşik ve birleşik fiil türlerini farklarıyla ayırt edecek, dörtlü gruplarda nelerin yer aldığını öğreneceksin. Konunun sonunda bir fiilin tabanını dört adımda tespit etmeyi uygulayacaksın.

Fiil Tabanı ve Çatı Eki

Fiil tabanı, fiilin çatısız, kişisiz ve zamansız hâlidir. Düzenli bir örnek olarak gel-, düzensiz bir örnek olarak git- gösterilebilir. Fiildeki kişi ve zaman bilgisini taşıyan eke çatı eki denir. Çatımda temel fiil bozulmazsa fiil düzenli, bozulursa düzensiz fiildir. Düzenli fiillerde çekim eki eklenirken gövde korunur; düzensiz fiillerde ise gövdede ses değişimi olabilir.

• Fiil tabanı çatısız, kişisiz ve zamansız olmak üzere üç ölçüyle tanınır.
• Düzenli fiil örneği: sevi-yor; düzensiz fiil örneği: gidi-yor.
• Fiil tabanını bulmak için fiilden -dık, -dı, -du, -dü eki düşürülür.
• Temel fiil çekimi bozulmamış fiiller düzenli, bozulmuş olanlar düzensizdir.

Düzenli ve Düzensiz Çekim

Düzenli ve düzensiz çekim arasındaki fark, çatı eki eklendiğinde gövdenin korunup korunmadığıyla ilgilidir. Aşağıdaki tabloda sev-mek düzenli, git-mek ise düzensiz fiil olarak karşılaştırılmıştır. Gördü kelimesinden gör-dök düşürülür ve kalan bölüm düzenli fiil tabanı olan gör- bulunur. Aynı yöntemle sev-di sözcüğünde taban sev-, git-ti sözcüğünde ise taban git- olur. Tabanı bulduktan sonra, o tabanın çekimde değişip değişmediğine bakılarak fiilin düzenli olup olmadığı anlaşılır.

Kip ve Çatı Ekleri

Fiillere eklenen ve anlam ilişkisi kuran ekler kip ekleridir. İsim-fiil eki -mak, -mek biçimindedir. Ortaç (ad-fiil) eki -dık, -dık, -duk, -dük, -tık, -tık, -tuk, -tük biçimlerindedir. Olumsuzluk eki -ma, -me; uyarım eki -sın, -sin, -sun, -sün; gereklilik eki -meli, -mali, -müli ve olasılık eki ise -abilir, -ebilir biçimindedir. Edilgen çatı eki -ıl, -il, -ul, -ül; abdal hâl ekleri ise -sız, -siz, -suz, -süz biçimindedir.

Fiillerde çatı vardır. Etken çatıda özne işi kendisi yapar. Edilgen çatıda asıl özneyi yapan değildir; bu çatı -dır, -dir, -dur, -dür ile -mış, -miş, -muş, -müş ekleriyle kurulur. Örneğin yaz- fiili etken çatıyla öznenin kendi yaptığı işi anlatırken, yazıl- biçimi edilgen çatıyla nesne üzerinde tasarrufu olmayan bir durumu anlatır.

Fiil Türleri

Basit fiil tek kökten oluşmuş fiildir: geldi, koştu. Bileşik fiil birden çok heceli olup yapımında değişiklik olmayan fiildir: gidip gelmek, görüp görmek. Birleşik fiil ise iki ayrı anlamlı sözcüğün kalıplaşarak birleşmesiyle oluşur: hesap yapmak, karar vermek, su içmek, adım atmak. Ayrıca dörtlü gruplar vardır; bunlarda anlamda birlik vardır ama yapımda ayrılık görülür.

• Almak fiili: almak, gitmek
• Vermek fiili: vermek, göndermek
• Kılmak fiili: kılmak, etmek
• Bulmak fiili: bulmak, bulunmak
• Yaşamak fiili: yaşamak, ölmek

Basit Örnek

Sevmek fiilinde düzenli çekim vardır. Fiilden sev-di biçimindeki geçmiş zamanlı çekimde -dık, -dı, -du, -dü eki düşürülür ve kalan bölüm sev- olarak bulunur. sev- tabanı çekimde hiç değişmediği için bu fiil düzenli bir fiildir.

İleri Örnek

Gitmek fiilinde ise durum farklıdır. git-ti biçimindeki geçmiş zamanlı çekimde kalan bölüm git- olarak bulunur; ancak git- tabanı üçüncü tekil şimdiki zamanda gid- biçimine dönüşmüştür. Taban çekimde bozulduğu için bu fiil düzensizdir. Aynı biçimde dörtlü gruplarda da anlam birlikli, yapım ayrılıklıdır: almak ile gitmek anlamda alışma düzeyindedir ama yapımı farklıdır.

Özgün örnek paragraf: Sabah erkenden yola çıkan çocuk, bahçedeki ağaçların altından geçerken ıslak çiçekleri ezdi. Yanındaki arkadaşına ne olduğu sordu; çocuk gülümseyerek yürümeye devam etti. Biraz sonra ikisi birlikte nehrin kıyısına geldiklerinde çiçekler ıslanmış, yolun kenarı ise gül rengiyle boyanmıştı.

Özgün örnek dize: Sabah çiçekleri ezdi yolun kenarı, / Yağmurun ardından durdu gül rengi; / Çocuk gülümsedi yine de, / Yol uzaktan geldi yine de.

Sık Yapılan Hatalar

• Yanlış: Fiil tabanı, fiilin çatısız, kişisiz ve zamansız hâli olarak tanımlanır. Doğru: Bu tanımın üç öğesi de doğrudur; ancak tabanı bulmak için ayrıca fiilden -dık, -dı, -du, -dü eki düşürülür.
• Yanlış: Gitmek fiili düzenli bir fiildir çünkü tabanında değişiklik yoktur. Doğru: Çatımda taban gid- biçimine dönüştüğü için gitmek düzensiz bir fiildir.
• Yanlış: Birleşik fiil ile bileşik fiil aynı şeydir. Doğru: Bileşik fiilde yapımda değişiklik olmaz; birleşik fiil iki ayrı anlamlı sözcüğün kalıplaşmasıyla oluşur.
• Yanlış: Dörtlü gruplarda hem anlam hem de yapım birliktir. Doğru: Dörtlü gruplarda anlamda birlik, yapımda ayrılık vardır.

Özet

Fiil tabanı, fiilin çatısız, kişisiz ve zamansız hâlidir; çatı eki ise kişi ve zaman bilgisini taşır. Düzenli fiilde taban çekimde bozulmaz, düzensiz fiilde bozulur. Tabanı bulmak için fiilden -dık, -dı, -du, -dü eki düşürülür. Kip ekleri arasında isim-fiil eki -mak, -mek; olumsuzluk eki -ma, -me; uyarım eki -sın, -sin, -sun, -sün; gereklilik eki -meli, -mali, -müli; olasılık eki -abilir, -ebilir yer alır. Çatı ekleri arasında edilgen çatı eki -ıl, -il, -ul, -ül; abdal hâl ekleri ise -sız, -siz, -suz, -süz biçimindedir. Fiil türleri basit, bileşik ve birleşik olmak üzere üçtür; dörtlü gruplarda anlamda birlik, yapımda ayrılık görülür.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Fiil tabanında çatı yoktur; çatı eki eklendiğinde ortaya çıkan kişi ve zaman anlamıdır.
• Düzenli fiilde taban korunur, düzensiz fiilde gövdede ses değişimi olur; sev-di → sev, git-ti → git.
• Tabanı bulmak için düşürülen ek -dık, -dı, -du, -dü'dür; bu yöntem tüm fiillerde aynı biçimde uygulanır.
• Bileşik fiilde yapımda değişiklik olmaz, birleşik fiilde iki sözcük kalıplaşarak anlam kazanır.
• Edilgen çatıda asıl özneyi yapan değildir; öznenin nesne üzerinde tasarrufu yoktur.
• Dörtlü gruplarda yer alan fiiller anlamda birlik gösterir: almak-gitmek, vermek-göndermek, kılmak-etmek, bulmak-bulunmak, yaşamak-ölmek.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Tabanı Düşürerek Düzensizliği Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Fiilden -dık, -dı, -du, -dü eki düşürülür ve kalan bölüm git- olarak bulunur.
2. Adım 2: Üçüncü çokluk şimdiki zaman çekimi gidiyorlar biçimindedir.
3. Adım 3: Taban git- yerine gid- olduğu için çekimde bozulmuştur, fiil düzensizdir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Verilen fiillerin tabanlarını bulup düzenli mi düzensiz mi olduklarını gerekçesiyle belirtiniz: git-ti, gör-dük, sev-di, geldi.

Örnek cevap: git-ti sözcüğünde taban git-, gör-dük sözcüğünde gör, sev-di sözcüğünde sev, geldi sözcüğünde gel bulunur. gitmek düzensizdir çünkü şimdiki zamanda gid- biçimine dönüşür. görmek, sevmek ve gelmek düzenlidir; çekimlerinde tabanları bozulmaz. Puanlama anahtarı: dört taban için 2'şer puan toplam 8 puan; dört sınıflandırma için 2'şer puan toplam 8 puan; gerekçelerin yazılı ve anlaşılır olması 4 puan verilir.