Okuma ve Yazma Becerileri

Konu Anlatımı

Okuma Nedir ve Okuma Türleri

Okuma; yazılı metni algılama, anlama, yorumlama ve gereğinde kullanma becerisidir. Yalnızca harfleri birleştirmek okuma sayılmaz; okunanın anlamı zihinde kurulmalıdır. Okuma türleri amaca göre seçilir. Sesli okuma doğru telaffuz ve akıcılık için, sessiz okuma hızlı ve derin anlama için, örtük (çevirili) okuma ise anında değerlendirme için kullanılır.

Okuma sırasında amacın belirlenmesi ilk adımdır. Bilgi mi aranıyor, zevk mi alınacak, bir görüş mü değerlendirilecek? Amaç netleşince okuma hızı ve derinliği de buna göre ayarlanır. Sınav metinlerinde amaç genellikle ana fikri bulmak ve ayrıntıyı ayıklamaktır.

Okuma Stratejileri

Etkin okuyucu strateji bilir. Ön okuma ile başlık, alt başlık ve görseller taranıp metnin tahmini edilir. Anahtar sözcük yakalama ile konuyu belirleyen sözcükler işaretlenir. Kendine soru sorma ile okunan sürekli sınanır. Son olarak özetleme ile metnin özü kendi cümleleriyle yazılarak anlama kontrol edilir.

• Ön okuma: başlık ve alt başlıkları inceleyerek metni tahmin etmek.
• Anahtar sözcük: anlamı taşıyan sözcükleri fark edip konuyu bulmak.
• Soru sorma: «Yazar neyi savunuyor?» sorusuyla okumayı derinleştirmek.
• Özetleme: metni kendi cümleleriyle kısa bir yazıya dönüştürmek.

Okuduğunu Anlama Düzeyleri

Okuduğunu anlama üç düzeyde ele alınır. Açık (belirgin) anlam metinde doğrudan yazılıdır. Kapalı (örtük) anlam ipuçlarından çıkarılır. Eleştirel anlam ise metnin yazarının niyetini, kanıtlarını ve önyargılarını değerlendirmeyi gerektirir. Sınav soruları bu üç düzeyi sırayla ölçer.

Yazma Sürecinin Basamakları

Yazma tesadüfen değil, basamak hâlinde yapılır. Planlama aşamasında amaç, okuyucu ve konu belirlenir, ana fikir ve yardımcı fikirler listelenir. Taslak aşamasında cümleler sıralanır ve giriş-gelişme-sonuç iskeleti kurulur. Yazma aşamasında metin yazılır. Son aşamada ise düzenleme yapılır: anlam tutarlılığı, yazım kuralları, noktalama ve gereksiz tekrarlar gözden geçirilir.

Düzenleme, yazmanın en çok atlanan fakat en önemli adımıdır. Yazım yanlışı ve noktalama hatası içeren metin, doğru bilgiyi bile yanlış gösterir. Bu yüzden son okumada yalnızca yazım ve noktalama değil, cümlelerin sırası ve birbirini destekleyip desteklemediği de kontrol edilmelidir.

Okuma ile Yazma Arasındaki İlişki

Okuma, yazmanın kaynağıdır; okuyan kişi yeni sözcükler, kalıplar ve anlatım düzenleri kazanır. Düzenli okuma yapan bir öğrencinin yazma süresi kısalır, sözcük hazinesi genişler ve cümleleri akıcılaşır. Tersi de doğrudur: sık yazı yazan, okumada daha dikkatli olur. Bu iki beceri birbirini besleyen bir döngü oluşturur.

Sınavlarda bu konu; okuma stratejisinin amaca uygunluğunun, yazma basamaklarının sırasının ve yazım-noktalama denetiminin önemine ilişkin sorularla ölçülür. «Önce planla, sonra yaz, en son denetle» kuralı tüm yazma görevlerinde geçerlidir.

Ne Öğreneceğiz

Okuma stratejilerini ve yazma sürecinin basamaklarını uygulamalı olarak öğretir. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Okuma türlerini ve stratejilerini amacına göre seçer.
• Okuduğunu anlama düzeyini ana fikir ve yardımcı fikirlerle değerlendirir.
• Yazma sürecinin basamaklarını sıralar.
• Yazım ve noktalama kurallarını yazma sırasında uygular.
• Okuma ile yazma arasındaki ilişkiyi örneklerle açıklar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Okumaya başlarken amaç belirlenir; amaç okuma hızını ve derinliğini belirler.
• Ön okuma, başlık ve alt başlıkları tarayarak metni tahmin etmektir.
• Açık anlam metinde yazan, kapalı anlam ise ipuçlarından çıkarılan bilgidir.
• Yazmanın ilk adımı planlama, son adımı ise düzenleme ve denetimdir.
• Yazım ve noktalama hataları doğru bilgiyi bile yanlış gösterir.
• Düzenli okuma, yazma süresini kısaltır ve sözcük hazinesini genişletir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Sınavda kısa bir metin verilip ana fikri sorulduğunda hangi okuma stratejisi en uygundur?

1. Adım 1: Amaç ana fikri bulmaktır.
2. Adım 2: Başlık ve ilk-cümle taranarak tahmin yapılır (ön okuma).
3. Adım 3: Konuyu taşıyan sözcükler işaretlenir ve özet çıkarılır.

Sonuç/cevap: Ön okuma, anahtar sözcük yakalama ve özetleme stratejileri

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: «Okumak yalnızca eğlence içindir, yazmaya katkısı yoktur» ifadesini değerlendiriniz.

1. Adım 1: Okuma yeni sözcük ve kalıp kazandırır.
2. Adım 2: Bu kazanımlar yazmada doğrudan kullanılır.
3. Adım 3: İki beceri birbirini beslediği için ifade yanlıştır.

Sonuç/cevap: İfade yanlıştır; okuma yazmayı besleyen bir beceridir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Strateji Seçimi konusunun adımları:

1. Adım 1: Amaç ana fikri bulmaktır.
2. Adım 2: Başlık ve ilk-cümle taranarak tahmin yapılır (ön okuma).
3. Adım 3: Konuyu taşıyan sözcükler işaretlenir ve özet çıkarılır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Okuma ile ezberi karıştırmak: Okuma anlamayı hedefler; yalnızca tekrar etmek anlama sağlamaz.

Yazmaya doğrudan başlamak: Plansız yazım dağınık metin üretir; ilk adım planlamadır.

Düzenlemeyi atlamak: Yazım ve noktalama hataları okuyucunun güvenini zedeler.

Ana fikir ile konuyu eşitlemek: Konu sınırlayıcıdır, ana fikir ise yazarın savunduğu yargıdır.

Stratejiyi amaca uydurmamak: Hızlı genel bakış, ayrıntı sorusunda yetersiz kalır.

Kendini Dene

Soru: Size verilen kısa bir metni okumak için izleyeceğiniz stratejiyi adım adım yazınız. Amaç, ön okuma, anahtar sözcük yakalama ve özetleme adımlarını açıklayıp her adımda ne yapacağınızı örnekleyiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Amaç belirlemenin yazılması 2 puan; ön okuma adımının başlık-alt başlık taramasıyla açıklanması 3 puan; anahtar sözcük yakalamanın örnekle açıklanması 3 puan; soru sorma stratejisinin yazılması 3 puan; özetleme adımının kendi cümleleriyle yazılması 3 puan; adım sırasının doğruluğu 1 puan. Toplam 15 puan.