Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda anlatımı güzelleştiren ve güçlendiren sekiz söz sanatını tanıyacaksınız. Her sanatın nasıl kurulduğunu öğrenecek, metinlerde bu sanatları bulup gerekçesiyle açıklayacak ve benzetme, istiare, teşhis gibi birbirine yakın sanatları ayırt etmeyi öğreneceksiniz.
Anlatım Sanatlarının Tanımı
Benzetmede bir varlık başka bir varlığa benzetilerek anlatılır. İstiarede bir sözcük benzetme yapılmadan başka anlamda kullanılır. Teşhis (kişileştirme) sanatında insan dışı varlığa insan özelliği kazandırılır. Tezatta karşıt kavramlar yan yana getirilerek anlatılır.
Mübalağa (aşırılık) sanatında sıradan bir olay olduğundan çok büyük gösterilir. Tasvir (betimleme) gözle görülebilen nesne ve durumları ayrıntıyla anlatır. Tenasüpte benzer sesli sözcükler peş peze yinelenir. Cinas (kinaye) ise gerçek anlamıyla değil başka bir anlamla söylemektir.
| Sanat | Tanım | Özgün örnek |
|---|
| Benzetme | Bir varlığı başka bir varlığa benzeterek anlatmak | Saçları gecenin siyahına benziyordu. |
| İstiare | Bir sözcüğü benzetme yapmadan başka anlamda kullanmak | Gemi batarken dalgalar tepeleri sardı. |
| Teşhis | İnsan dışı varlığa insan özelliği kazandırmak | Rüzgâr pencereyi tıkırdatıp durdu. |
| Tezat | Karşıt kavramları yan yana getirmek | Yüzünü güldürdü, gönlünü burkuttu. |
| Mübalağa | Sıradan olayı olduğundan çok büyük göstermek | Bin yıl uyumuşum, bir saniyede uyandım. |
| Tasvir | Görülebilen nesne ve durumları ayrıntıyla anlatmak | Sabah sisi sokağı bembeyaz örtmüştü. |
| Tenasüp | Benzer sesli sözcükleri peş peze yinelemek | Görkemli dağlar, geniş göller. |
| Cinas | Gerçek anlamıyla değil başka anlamla söylemek | Elini ağza götürdü. |
Benzetme, İstiare ve Mecaz-ı Mürsel
Bu üçü de bir sözcüğün başka bir varlığa aktarılarak kullanılmasıyla ilgilidir, ancak yöntemleri farklıdır. Benzetmede benzetme yapıldığı açıktır; sözcüğün yanında benzetilen varlık bulunur. İstiarede benzetme yapılmaz; sözcük yalnızca başka anlamıyla kullanılır.
Mecaz-ı mürsel ise benzetmede gibi ya da kadar bağlacı olmadan yapılan istiare biçimidir. Bu yüzden mecaz-ı mürseli tanımanın ölçütü, cümlede benzetme bağlacının bulunmaması ve benzetilen varlığın sözcükle birlikte anılmamasıdır.
Sanatları Ayırt Etme Yöntemi
- Şüpheli sözcüğün gerçek anlamı yerine konursa cümle anlamını yitiriyorsa o sözcük başka bir varlığı anlatıyordur.
- Cümlede benzetme bağlacı ya da benzetilen varlık varsa benzetme sanatı vardır.
- Sözcük yalnızca başka anlamıyla kullanılıyorsa istiare vardır.
- İnsan dışı varlık bir davranışla canlandırılıyorsa teşhis vardır.
Özgün Örnekler ve Paragraf İncelemesi
Bir paragrafta birden çok sanat bir arada bulunabilir. Bunları ayırt etmek için önce cümleleri tek tek okumak, sonra her cümlenin dayanağını sorulması gerekir. Sanatı tanımak, metnin neden güçlü anlatıldığını da açıklamayı sağlar.
Özgün örnek paragraf: Akşam karanlık çökerken sokak lambaları tek tek uyandı; vitrinlerdeki ışıklar kaldırımlara sarı bir su serdi. Rüzgâr birden kesildi, ağaçlar birbirine yaslandı.
Özgün örnek paragraf: Küçük kız, elindeki aynayı kaldırıp kendi yüzüne baktı; aynadaki yüz onu gülümsetti.
Özgün örnek dize:
Özgün örnek dize: Sessiz bir su yüzeyi / Görkemli bir dağ gibi / Uzandı.
Sık Yapılan Hatalar
Yanlış: İstiare ile benzetmeyi aynı saymak.
Doğru: Benzetmede benzetme yapıldığı açıktır; istiarede sözcük benzetme yapılmadan başka anlamda kullanılır.
Yanlış: Teşhis ile istiareyi karıştırmak.
Doğru: Teşhiste insan dışı varlığa insan özelliği kazandırılır; istiarede yalnızca sözcüğün anlamı değişir.
Yanlış: Mübalağayı bir olayın büyüklüğünü yansıtma sanmak.
Doğru: Mübalağa, sıradan bir olayı olduğundan çok büyük göstermektir.
Yanlış: Tenasüpteki yinelenmeyi her yerde söz sanatı saymak.
Doğru: Tenasüpte yinelenen sözcüklerin benzer sesli olması gerekir; amaçsız tekrarlar söz sanatı sayılmaz.
Yanlış: Mecaz-ı mürselde benzetme bağlacının bulunduğunu düşünmek.
Doğru: Mecaz-ı mürsel, benzetmede gibi ya da kadar bağlacı olmadan yapılan istiare biçimidir.
Özet
Benzetme bir varlığı başka bir varlığa benzeterek anlatır; istiare bir sözcüğü benzetme yapmadan başka anlamda kullanır; teşhis insan dışı varlığa insan özelliği kazandırır; tezat karşıt kavramları yan yana getirir; mübalağa sıradan bir olayı olduğundan çok büyük gösterir; tasvir gözle görülebilen nesne ve durumları ayrıntıyla anlatır; tenasüp benzer sesli sözcükleri peş peze yineler; cinas gerçek anlamıyla değil başka bir anlamla söyler. Mecaz-ı mürsel, benzetmede gibi ya da kadar bağlacı olmadan yapılan istiare biçimidir. Sanatları ayırt etmenin temel yolu şudur: Şüpheli sözcüğün yerine gerçek anlamı konursa cümle anlamını yitiriyorsa o sözcük başka bir varlığı anlatıyordur. Cümlede benzetme bağlacı ya da benzetilen varlık varsa benzetme vardır; sözcük yalnızca başka anlamıyla kullanılıyorsa istiare vardır; insan dışı varlık bir davranışla canlandırılıyorsa teşhis vardır.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Sekiz anlatım sanatı vardır: benzetme, istiare, teşhis, tezat, mübalağa, tasvir, tenasüp, cinas.
- Benzetmede benzetme yapıldığı açıktır, istiarede ise sözcük yalnızca başka anlamıyla kullanılır.
- Teşhis, insan dışı varlığa insan özelliği kazandırmaktır.
- Tezat karşıt kavramları yan yana getirir; mübalağa ise olayın ölçüsünü abartır.
- Tenasüpte yinelenen sözcüklerin benzer sesli olması gerekir.
- Mecaz-ı mürsel, benzetme bağlacı kullanılmadan yapılan istiayedir.
- Sanatları ayırt etmenin ilk adımı şüpheli sözcüğün yerine gerçek anlamını koymaktır.
- Bir metinde birden çok sanat bir arada bulunabilir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Saçları gecenin siyahına benziyordu ve Yapraklar dalın omuzlarına yaslandı cümlelerindeki sanatları bulunuz.
- Adım 1: İlk cümlede benzetilen varlık açıkça söylenmiştir.
- Adım 2: Benzetme bağlacı kullanılmış ve benzetilen varlık cümlede vardır.
- Adım 3: İkinci cümlede dalların omuz olması sözcüğün aktarılmış anlamıdır.
- Adım 4: İkinci cümlede benzetme yapılmadan istiare kullanılmıştır.
Sonuç/cevap: İlk cümle benzetme, ikinci cümle ise istiare sanatı örneğidir.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: İki örneği karşılaştırarak tasvir ile mübalağa arasındaki farkı açıklayınız.
- Adım 1: Sabah sisi sokağı bembeyaz örtmüştü cümlesinde görülen durum ayrıntılanır.
- Adım 2: Bu örnek tasvir sanatıdır.
- Adım 3: Bin yıl uyumuşum, bir saniyede uyandım cümlesinde ise ölçü abartılmıştır.
- Adım 4: Bu örnek mübalağa sanatıdır.
Sonuç/cevap: Tasvir ayrıntı verir, mübalağa ölçüyü abartır; iki sanatın dayanağı farklıdır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Benzetme ile İstiare Ayrımı konusunun adımları:
- Adım 1: İlk cümlede benzetilen varlık açıkça söylenmiştir.
- Adım 2: Benzetme bağlacı kullanılmış ve benzetilen varlık cümlede vardır.
- Adım 3: İkinci cümlede dalların omuz olması sözcüğün aktarılmış anlamıdır.
- Adım 4: İkinci cümlede benzetme yapılmadan istiare kullanılmıştır.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Sekiz anlatım sanatı vardır: benzetme, i | Sekiz anlatım sanatı vardır: benzetme, istiare, teşhis, tezat, mübalağa, tasvir, tenasüp, cinas. |
| Benzetmede benzetme yapıldığı açıktır, i | Benzetmede benzetme yapıldığı açıktır, istiarede ise sözcük yalnızca başka anlamıyla kullanılır. |
| Teşhis, insan dışı varlığa insan özelliğ | Teşhis, insan dışı varlığa insan özelliği kazandırmaktır. |
| Tezat karşıt kavramları yan yana getirir | Tezat karşıt kavramları yan yana getirir; mübalağa ise olayın ölçüsünü abartır. |
| Tenasüpte yinelenen sözcüklerin benzer s | Tenasüpte yinelenen sözcüklerin benzer sesli olması gerekir. |
| Mecaz-ı mürsel, benzetme bağlacı kullanı | Mecaz-ı mürsel, benzetme bağlacı kullanılmadan yapılan istiayedir. |
| Sanatları ayırt etmenin ilk adımı şüphel | Sanatları ayırt etmenin ilk adımı şüpheli sözcüğün yerine gerçek anlamını koymaktır. |
| Bir metinde birden çok sanat bir arada b | Bir metinde birden çok sanat bir arada bulunabilir. |
Kendini Dene
Soru: Kendi yazdığınız dört cümlede dört farklı söz sanatı kullanıp her birinin adını yazınız.
Örnek cevap: Önce kullanacağım sanatları seçerim: benzetme, teşhis, tenasüp, mübalağa. Sonra her cümleyi o sanatın koşuluna göre kurarım. Benzetmede benzetilen varlığı açıkça veririm. Teşhiste bir varlığa insan davranışı yüklerim. Tenasüpte benzer sesli iki sözcüğü yan yana koyarım. Mübalağada ise olayın ölçüsünü abartırım. Puanlama anahtarı: dört sanatın da doğru ve koşullarına uygun kullanılmasıyla tam puan.
