Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda bir cümlenin ögelerini nasıl bulacağınızı öğreneceksiniz. Yükleme sahip cümlelerin üç türünü, şart cümlesinin dört hâlini, bağlaçlı sıralı cümlelerde bağlaç seçimini ve cümle çeşitlerini inceleyecek, ayrıca metinlerdeki dört sözdizimi düzlemini tanıyacaksınız.
Cümlenin Ögeleri ve Bulma Yöntemi
Her cümlede özne ve yüklem bulunur; bunlar olmadan cümle kurulamaz. Nesne ise geçişli fiillerde görülür. Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık anlamlarını taşır. Zarf tümleci ise zaman, yer, yön, durum ve miktar anlamlarını üstlenir.
Ögeleri bulmak için önce yüklem tespit edilir. Yükleme kim? sorusu sorulur ve yanıt özneyi verir. Sonra neyi, kimi? sorusu sorulur ve yanıt nesneyi bulur. Bu sıra bozulursa özne ile nesne yer değiştirebilir.
| Tümleç çeşidi | Anlamları | Örnek |
|---|
| Dolaylı tümleç | bulunma, ayrılma, yönelme, kaynaklık | evde, evden, eve, evden |
| Zarf tümleci | zaman, yer, yön, durum, miktar | dün, burada, hızlıca, yavaşça, iki kez |
Yükleme Sahip Cümle Çeşitleri
Öznel-nesnel yükleme sahip cümlede özne, nesne üzerinde tasarruf yapar ve nesne kendi kontrolü altındadır: Öğrenciler ödevlerini yazdılar. Edilgen yükleme sahip cümlede özne, nesne üzerinde tasarruf yapmaz: Ödevler yazıldı. Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez ve yüklemin içinde de değildir: Annesine bir mektup yazılmış.
Şart (Koşul) Cümlesi ve Dört Hâli
Şart cümlesi, bir eylemin gerçekleşmesine koşul bağlayan cümledir ve dört hâlde görülür.
- Yükleme bağlı gerçekleşmemiş ya da olası hâl: Onun çalışması gerekirdi.
- Geniş zamanın hâli: Onun çalışması gerekiyordu.
- Gelecek zamanın hâli: Onun çalışması gerekecek.
- Geniş zamanın -dır hâli: Onun çalışması gerekir.
Dört hâl de aynı koşulu anlatır; yalnızca zaman ve yüklem biçimi bakımından birbirinden ayrılır.
Bağlaçlı Sıralı Cümleler
Öznesi ve yüklemi aynı olan bağlaçlı cümleler ve, de, da, hem de, hem… hem, ya da, veya, ile bağlaçlarıyla bağlanır: Ali geldi ve Ayşe gitti. Öznesi ya da yüklemi farklı olan cümleler ise çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki, üzere bağlaçlarını alır: Ali geldi ama Ayşe gitmedi.
Ögeleri farklı olup anlamları bütünleyen cümleler ayrı yazılır ve virgülle bağlanır. Bağlaç seçiminde temel ölçüt, iki cümlenin öznesi ve yüklemi arasındaki özdeşliktir.
Cümle Çeşitleri
Yüklemine göre cümleler yalnız yüklemi olan, yüklemi özneye bağlı ve yüklemi özneye ve nesneye bağlı cümleler olarak ayrılır. Yükleme göre cümleler fiil cümlesi ve isim cümlesi biçimindedir. Anlamına göre cümleler olumlu, olumsuz, soru, ünlem ve emir (buyurma) türlerindedir.
Yapısına göre cümleler basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümleler olarak sınıflanır. Birleşik cümlede bir yan cümlecik diğerinin öznesi ya da yüklemidir: Gelen kişi müdürümüz. Sıralı cümlede bağlaç yoktur, özne ve yüklem aynıdır, cümleler virgülle ayrılır: Hava güzeldi, deniz sakinydi.
Sözdizimi Düzlemleri
Sözdiziminde dört düzlem tanınır. Sözcükler arası düzlem evde, kitaplarım, güzel biçiminde görülür. Sözcük öbekleri arası düzlem çok güzel bir ev, benim kitabım örneklerindedir. Öbek-cümle arası düzlem Eve yürüdüm, kitap okudum, çok yorulduk cümlelerinde görülür. Cümle-cümle arası düzlem ise Sana bir şey söylemem gerekiyor cümlesiyle örnektendir.
Özgün örnek paragraf: Yağmur bir süre dinlendi, sonra çatıları yavaş yavaş dökmeye başladı. Sokaklar boşaldı; yalnızca birkaç çocuk çamurlu yolda koşuşturdu.
Özgün örnek paragraf: Bahçedeki taşın üzerine oturup beklerken karşıdan bir çocuk koşarak geçti, gülümsedi ve elindeki kâğıdı bana uzattı.
Özgün örnek dize:
Özgün örnek dize: Yağmur durdu, güneş açıldı / Islak yapraklar ışıldadı / Kuşlar yeniden geldi.
Sık Yapılan Hatalar
Yanlış: Özne bulunmadan cümle kurulabileceğini düşünmek.
Doğru: Özne ve yüklem zorunludur. Öznesiz yükleme sahip cümlede bile özne vardır, yalnızca yüklemden önce gelmez.
Yanlış: Öznesiz yükleme sahip cümlede özne olmadığını sanmak.
Doğru: Bu cümlelerde özne vardır ama yüklemden önce gelmez ve yüklemin içinde değildir: Annesine bir mektup yazılmış.
Yanlış: Bağlaç seçiminde yalnızca cümlenin anlamına bakmak.
Doğru: Öznesi ve yüklemi aynı olan cümleler ve, de, da, ile; öznesi ya da yüklemi farklı olanlar çünkü, ama, ancak ile bağlanır.
Yanlış: Sıralı cümleyi bağlaçlı cümle sanmak.
Doğru: Sıralı cümlede bağlaç bulunmaz, özne ve yüklem aynıdır ve cümleler virgülle ayrılır.
Yanlış: Nesneyi bulurken yüklemden önce sormak.
Doğru: Önce yüklem bulunur, sonra kim? sorusuyla özne, neyi kimi? sorusuyla nesne belirlenir.
Özet
Her cümlede özne ve yüklem bulunur, nesne geçişli fiillerde görülür. Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık anlamlarını; zarf tümleci zaman, yer, yön, durum ve miktar anlamlarını taşır. Ögeleri bulma yöntemi yüklemi tespit etmekle başlar; kim? sorusu özneyi, neyi kimi? sorusu nesneyi verir. Yükleme sahip cümleler özneye göre üçe ayrılır: öznel-nesnel yükleme sahip cümlede özne tasarrufta bulunur (Öğrenciler ödevlerini yazdılar), edilgen yükleme sahip cümlede tasarruf yapmaz (Ödevler yazıldı), öznesiz yükleme sahip cümlede özne yüklemden önce gelmez (Annesine bir mektup yazılmış). Şart cümlesi dört hâlde görülür: gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek, gerekir. Öznesi ve yüklemi aynı olan bağlaçlı cümleler ve, de, da, hem de, hem… hem, ya da, veya, ile; öznesi ya da yüklemi farklı olanlar çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki, üzere bağlaçlarıyla bağlanır. Cümleler yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır; yapı bakımından basit, birleşik, sıralı ve bağlı cümleler vardır. Sözdiziminde sözcükler arası, öbekler arası, öbek-cümle arası ve cümle-cümle arası olmak üzere dört düzlem tanınır.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Özne ve yüklem zorunlu ögelerdir; nesne geçişli fiillerde bulunur.
- Ögeleri bulma sırası yüklemden başlar: kim? özneyi, neyi kimi? nesneyi verir.
- Edilgen yükleme sahip cümlede özne, nesne üzerinde tasarruf yapmaz.
- Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez.
- Şart cümlesi gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek ve gerekir biçimlerinde dört hâl alır.
- Bağlaç seçiminde belirleyici olan iki cümlenin öznesi ve yüklemi arasındaki özdeşliktir.
- Sıralı cümlede bağlaç bulunmaz; iki cümle virgülle ayrılır.
- Sözdizimi düzlemleri sözcükler arası, öbekler arası, öbek-cümle arası ve cümle-cümle arasıdır.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Çocuklar bahçede saatlerce oynadı cümlesinin ögelerini bulunuz.
- Adım 1: Yüklem tespit edilir: oynadı.
- Adım 2: Yükleme kim? sorusu sorulur, yanıt çocuklar özneyi verir.
- Adım 3: Neyi kimi? sorusunun yanıtı yoktur, bu yüzden cümlede nesne bulunmaz.
- Adım 4: Bahçede dolaylı tümleç, saatlerce ise zarf tümlecidir.
Sonuç/cevap: Özne çocuklar, yüklem oynadı, dolaylı tümleç bahçede ve zarf tümleci saatlercedir; nesne yoktur.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: İki cümle örneğini karşılaştırarak farkı açıklayınız.
- Adım 1: Hava güzeldi, deniz sakinydi cümlesinde bağlaç yoktur ve iki cümlenin de öznesi aynıdır.
- Adım 2: Ali geldi ve Ayşe gitti cümlesinde ise bağlaç vardır ve özneler farklıdır.
- Adım 3: İlk örnek sıralı, ikinci örnek bağlaçlı sıralı cümledir.
- Adım 4: Ayırt edici ölçüt bağlacın bulunup bulunmamasıdır.
Sonuç/cevap: Hava güzeldi, deniz sakinydi sıralı cümledir; Ali geldi ve Ayşe gitti ise bağlaçlı sıralı cümledir.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Öge Bulma konusunun adımları:
- Adım 1: Yüklem tespit edilir: oynadı.
- Adım 2: Yükleme kim? sorusu sorulur, yanıt çocuklar özneyi verir.
- Adım 3: Neyi kimi? sorusunun yanıtı yoktur, bu yüzden cümlede nesne bulunmaz.
- Adım 4: Bahçede dolaylı tümleç, saatlerce ise zarf tümlecidir.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Özne ve yüklem zorunlu ögelerdir; nesne | Özne ve yüklem zorunlu ögelerdir; nesne geçişli fiillerde bulunur. |
| Ögeleri bulma sırası yüklemden başlar: k | Ögeleri bulma sırası yüklemden başlar: kim? özneyi, neyi kimi? nesneyi verir. |
| Edilgen yükleme sahip cümlede özne, nesn | Edilgen yükleme sahip cümlede özne, nesne üzerinde tasarruf yapmaz. |
| Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardı | Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez. |
| Şart cümlesi gerekirdi, gerekiyordu, ger | Şart cümlesi gerekirdi, gerekiyordu, gerekecek ve gerekir biçimlerinde dört hâl alır. |
| Bağlaç seçiminde belirleyici olan iki cü | Bağlaç seçiminde belirleyici olan iki cümlenin öznesi ve yüklemi arasındaki özdeşliktir. |
| Sıralı cümlede bağlaç bulunmaz; iki cüml | Sıralı cümlede bağlaç bulunmaz; iki cümle virgülle ayrılır. |
| Sözdizimi düzlemleri sözcükler arası, öb | Sözdizimi düzlemleri sözcükler arası, öbekler arası, öbek-cümle arası ve cümle-cümle arasıdır. |
Kendini Dene
Soru: Beş cümle yazıp her birinin öznesini, yüklemini ve varsa nesnesini bulma yöntemini uygulayarak gösteriniz.
Örnek cevap: Her cümlede önce yüklemi bulurum. Sonra yükleme kim? diye sorup özneyi belirlerim. Ardından neyi kimi? diye sorarım; anlamlı yanıt varsa nesne vardır, yoksa nesne yoktur. Örnek: Çocuklar bahçede oynadı. Yüklem oynadı, özne çocuklar, dolaylı tümleç bahçede, nesne yoktur. Puanlama anahtarı: beş cümlenin de ögeleri ve yöntem doğru gösterilmişse tam puan.
