Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda metnin ne olduğunu, metnin boyutlarını ve metin türlerini öğreneceksiniz. Bir metnin bölümlerini ve paragrafta aranan özellikleri inceleyecek, düşünceyi geliştiren yolları uygulamalı olarak kullanacaksınız.
Metin ve Metnin Boyutları
Metin, anlamca ve yapıca birbirine bağlı cümle ya da paragrafların oluşturduğu yazılı ya da sözlü üründür. Metnin dört boyutu vardır: amaç, konu, dil ve yapı. Bu dört boyut birlikte düşünüldüğünde bir metin tanımlanabilir ve türleri ayırt edilebilir.
Amaç, yazarın metni neden yazdığını gösterir. Konu, metnin neyi ele aldığıdır. Dil, metinde seçilen sözcük ve cümle biçimleridir. Yapı ise metnin bölümleri ve bölümler arasındaki ilişkidir.
Yazı Türleri
Özgün yazı türleri arasında roman, hikâye, şiir, tiyatro, deneme, anı, günlük, mektup, biyografi ve otobiyografi sayılır. Kamu yazısı türleri arasında ise dilekçe, mektup, davetiye, bildiri, ilan, afiş, gazete haberi, rapor, tutanak ve özgeçmiş bulunur.
Metin türlerini birbirinden ayıran temel ölçüt yazarın amacıdır. Amaç; bilgilendirme, eğlendirme, ikna etme, harekete geçirme, düşündürme ve gündelik kayıt olmak üzere altı yönde ele alınır. Örneğin bir tutanak gündelik kayıt amcı taşırken bir ilan harekete geçirme amcı taşır.
| Yazı türü grubu | Türler |
|---|
| Özgün yazı | roman, hikâye, şiir, tiyatro, deneme, anı, günlük, mektup, biyografi, otobiyografi |
| Kamu yazısı | dilekçe, mektup, davetiye, bildiri, ilan, afiş, gazete haberi, rapor, tutanak, özgeçmiş |
Anlatım Biçimleri
Metinde anlatımın hangi yolla gerçekleştirildiğine anlatım biçimi denir. Öyküleme hikâye ve romanda görülür. Betimleme tasvir yapmaktır. Açıklama bilgi vermektir. Söyleyiş tanığa ya da gözleme dayanır. Tartışma ise farklı görüşlerin karşılaştırılmasıdır.
Bu beş biçim öykülemenin betimleme, açıklamayı görüşme gibi yardımcı bölümlerle bir arada kullanılabilir. Anlatım biçimini belirleyen şey, metinde ağırlığı taşıyan bölümün hangisi olduğudur.
Metin Yapısı
Her metinde giriş (önsöz), gelişme ve sonuç (sonsöz) bölümleri bulunur. Paragraf, anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir ve tek bir düşünceyi geliştirir. Paragrafta başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle ana düşünceyi taşır.
Paragrafta aranan dört özellik vardır: bağlama uygunluk (tutarlılık), düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü. Bu dört özellik birlikte sağlandığında paragraf bütünlüğe kavuşur; herhangi biri eksik kaldığında düşünce dağılır.
Düşünceyi Geliştirme Yolları
Düşünceyi geliştirmek için sekiz yol vardır: açıklama, örnek verme, karşılaştırma, tanımlama, kanıtlama, sonuç çıkarma, sıralama ve nedensellik. Bu yollar bir metinde tek başına ya da birlikte kullanılabilir.
- Açıklama: Bir konunun ayrıntılarıyla anlatılması.
- Örnek verme: Genel bir yargının somut bir örnekle desteklenmesi.
- Karşılaştırma: İki öğenin ortak ve farklı yönlerinin ortaya konması.
- Kanıtlama: Bir yargının gerekçeyle desteklenmesi.
Özgün örnek paragraf: Sabah erkenden yola çıktık. Yolun iki yanındaki ağaçlar henüz yapraklarını dökmemişti; ara sıra bir rüzgâr esintisi yaprakları kımıldatıyordu. Vaktinde varınca her şey yerli yerindeydi.
Özgün örnek paragraf: Kıyıda yürürken ayağımı çakıl taşına bastırdım; durup denize baktığımda suyun rengi bir anda gümüş bir bant gibi uzandı.
Özgün örnek dize:
Özgün örnek dize: Sabah-ın ilk ışığı / Yaprak-ların üstüne / Yavaşça konar.
Sık Yapılan Hatalar
Yanlış: Metni yalnızca yazılı ürün sanmak.
Doğru: Metin, yazılı ya da sözlü ürün olabilir; konuşlanan bir anlatı da metindir.
Yanlış: Metin türlerini sayfa sayısına göre ayırmak.
Doğru: Ayırt edici ölçüt yazarın amacıdır; uzunluk ölçüt değildir.
Yanlış: Özgün yazı ile kamu yazısını karıştırmak.
Doğru: Roman, şiir, deneme özgün yazı türleridir; dilekçe, ilan, tutanak kamu yazısı türleridir.
Yanlış: Paragrafta birden çok düşünce bulunabileceğini düşünmek.
Doğru: Paragraf, anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir ve tek bir düşünceyi geliştirir.
Yanlış: Tartışma ile öykülemeyi aynı saymak.
Doğru: Öyküleme olayları sırayla anlatır; tartışma farklı görüşleri karşılaştırır.
Özet
Metin, anlamca ve yapıca birbirine bağlı cümle ya da paragrafların oluşturduğu yazılı ya da sözlü üründür. Özgün yazı türleri arasında roman, hikâye, şiir, tiyatro, deneme, anı, günlük, mektup, biyografi ve otobiyografi; kamu yazısı türleri arasında ise dilekçe, mektup, davetiye, bildiri, ilan, afiş, gazete haberi, rapor, tutanak ve özgeçmiş sayılır. Metin türlerini ayıran temel ölçüt yazarın amacıdır; amaç bilgilendirme, eğlendirme, ikna etme, harekete geçirme, düşündürme ve gündelik kayıt yönlerinde ele alınır. Anlatım biçimleri öyküleme, betimleme, açıklama, söyleyiş ve tartışmadır. Her metinde giriş (önsöz), gelişme ve sonuç (sonsöz) bölümleri bulunur. Paragraf, anlamca ilgili cümlelerin bir araya gelmesidir ve tek bir düşünceyi geliştirir; başlıktan sonra gelen ilk cümle genellikle ana düşünceyi taşır. Paragrafta bağlama uygunluk, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü olmak üzere dört özellik aranır. Düşünceyi geliştirme yolları açıklama, örnek verme, karşılaştırma, tanımlama, kanıtlama, sonuç çıkarma, sıralama ve nedenselliktir.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Metin yazılı ya da sözlü ürün olabilir; her ikisi de metin sayılır.
- Metnin dört boyutu amaç, konu, dil ve yapıdır.
- Özgün yazı ile kamu yazısı türleri birbirinden ayrılır.
- Metin türlerini ayıran ölçüt yazarın amacıdır; sayfa sayısı ölçüt değildir.
- Anlatım biçimleri öyküleme, betimleme, açıklama, söyleyiş ve tartışmadır.
- Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur.
- Paragraf tek bir düşünceyi geliştirir ve başlıktan sonraki ilk cümle genellikle ana düşünceyi taşır.
- Paragrafta bağlama uygunluk, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü aranır.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir okul gezisi yazısının dört boyutunu belirleyiniz.
- Adım 1: Amaç boyutu sorulur: yazar bu metni neden yazmıştır?
- Adım 2: Konu boyutu sorulur: metin neyi ele almaktadır?
- Adım 3: Dil boyutu sorulur: hangi sözcük ve cümle biçimleri seçilmiştir?
- Adım 4: Yapı boyutu sorulur: metin hangi bölümlerden oluşmuştur?
Sonuç/cevap: Amaç geziyi anlatmak, konu gezi, dil betimlemeye uygun, yapı ise giriş-gelişme-sonuç biçimindedir.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir ilan ile bir denemeyi yazı türü ve yazarın amacı bakımından karşılaştırınız.
- Adım 1: İlan bir kamu yazısı türüdür ve yazarın amacı harekete geçirmektir.
- Adım 2: Deneme bir özgün yazı türüdür ve yazarın amacı düşündürmedir.
- Adım 3: İlanda anlatım açıklama biçimiyle ilerler, denemede düşünce geliştirme yolları kullanılır.
- Adım 4: Aynı ölçüt iki türü ayırt etmeyi sağlar.
Sonuç/cevap: İlan kamu yazısı ve harekete geçirme amaçlı, deneme ise özgün yazı ve düşündürme amaçlıdır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Metnin Boyutları konusunun adımları:
- Adım 1: Amaç boyutu sorulur: yazar bu metni neden yazmıştır?
- Adım 2: Konu boyutu sorulur: metin neyi ele almaktadır?
- Adım 3: Dil boyutu sorulur: hangi sözcük ve cümle biçimleri seçilmiştir?
- Adım 4: Yapı boyutu sorulur: metin hangi bölümlerden oluşmuştur?
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Metin yazılı ya da sözlü ürün olabilir; | Metin yazılı ya da sözlü ürün olabilir; her ikisi de metin sayılır. |
| Metnin dört boyutu amaç, konu, dil ve ya | Metnin dört boyutu amaç, konu, dil ve yapıdır. |
| Özgün yazı ile kamu yazısı türleri birbi | Özgün yazı ile kamu yazısı türleri birbirinden ayrılır. |
| Metin türlerini ayıran ölçüt yazarın ama | Metin türlerini ayıran ölçüt yazarın amacıdır; sayfa sayısı ölçüt değildir. |
| Anlatım biçimleri öyküleme, betimleme, a | Anlatım biçimleri öyküleme, betimleme, açıklama, söyleyiş ve tartışmadır. |
| Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölü | Her metinde giriş, gelişme ve sonuç bölümleri bulunur. |
| Paragraf tek bir düşünceyi geliştirir ve | Paragraf tek bir düşünceyi geliştirir ve başlıktan sonraki ilk cümle genellikle ana düşünceyi taşır. |
| Paragrafta bağlama uygunluk, düzen, yine | Paragrafta bağlama uygunluk, düzen, yineleme ve bağ bütünlüğü aranır. |
Kendini Dene
Soru: Seçtiğiniz bir yazı türünü metnin dört boyutunu (amaç, konu, dil, yapı) ve yazarın amacını belirleyerek tanıtınız.
Örnek cevap: Önce yazı türünü seçerim. Sonra amacı belirlerim: yazar bu metni neden yazmıştır. Konuyu yazarın neyi ele aldığını, dili seçilen sözcük ve cümle biçimlerini, yapıyı ise giriş-gelişme-sonuç bölümlerini inceleyerek tarif ederim. Örnek olarak bir ilan seçersem amaç harekete geçirme, konu bir olayın duyurulması, dil kısa ve açık, yapı başlık ve açıklama olur. Puanlama anahtarı: dört boyutun da açıklanması ve amacın doğru belirlenmesiyle tam puan.
