Eylem Çekimi, Kip ve Çatı

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda fiillerin nasıl çekildiğini, tabanlarının nasıl bulunduğunu ve kip ekleriyle anlam kazanışını öğreneceksiniz. Ayrıca etken çatı ile edilgen çatıyı, basit, bileşik ve birleşik fiilleri yapılarına göre ayırt edecek ve birleşme yoluyla oluşan fiil kümelerini tanıyacaksınız.

Fiil Tabanı ve Çatı Eki

Fiil tabanı, fiilin çatısız, kişisiz ve zamansız hâlidir. Düzenli bir örnek olarak gel- gösterilebilir; düzensiz bir örnek ise git-tir. Tabanda kişi yoktur, zaman yoktur; yalnızca yalın bir eylem vardır.

Fiilin çatımı sırasında eklenen ve kişi ile zaman bilgisini taşıyan eke çatı eki denir. Bu ek sayesinde özne, eylemi kendisi yapan mı yoksa başkasının yaptığı mı konusunda bilgi ediniriz ve eylemin hangi zamanda gerçekleştiğini öğreniriz.

Düzenli fiil, çatımı yapıldığında temel fiil biçimini bozmaz. Düzensiz fiil ise çatımı sırasında bozulur. Bu yüzden geldi, seviyor, sevecek biçimler düzenli çekimdir; gitti, gidiyor, gidecek biçimleri ise düzensiz çekimdir.

Fiil Tabanının Tespiti

Fiil tabanını bulmanın ölçülü bir yolu vardır: Fiilden -dık, -dı, -du, -dü ekleri çıkarılırsa kalan bölüm düzenli fiil tabanıdır. Örneğin gör-dük biçiminde -dük eki çıkarılınca gör tabanı elde edilir; sev-di biçiminde -di eki çıkarılınca sev tabanı bulunur; git-ti biçiminde ise çatım bozulduğu için kalan bölüm yine git olarak karşımıza çıkar.

Bu yöntemin tersi de işletilebilir. Temel fiil çekimi bozulmamış fiiller düzenli, çekimi sırasında bozulmuş fiiller düzensiz fiildir. Yani tabanı bulduktan sonra fiile ekleri ekleyip biçimin değişip değişmediğine bakmak yeterlidir.

• Tabanın bulunması: fiilden -dık, -dı, -du, -dü ekleri çıkarılır.
• Düzenli fiil örneği: sev-di biçiminde taban sev olarak korunur.
• Düzensiz fiil örneği: git-ti biçiminde taban git olarak bozulmuştur.
• Doğrulama: tabanı eklerle yeniden çekip değişiklik olup olmadığına bakılır.

Kip ve Çatı Ekleri

Fiiller anlam kazanırken çeşitli eklerden yararlanır. İsim-fiil eki -mak, -mek biçimindedir. Ortaç (ad-fiil) eki -dık, -dı, -duk, -dük, -tık, -tı, -tuk, -tük biçimlerinde olabilir. Olumsuzluk eki -ma, -me; uyarım (isteme) eki -sın, -sin, -sun, -sün; gereklilik (d-ihtiyaç) eki ise -meli, -mali, -müli biçimlerindedir.

Olasılık eki -abilir, -ebilir biçimindedir ve eylemin gerçekleşme olasılığını bildirir. Edilgen çatı eki -ıl, -il, -ul, -ül biçiminde olup fiilin çatısını değiştirir. Abdal hâl ekleri ise -sız, -siz, -suz, -süz biçimlerindedir ve sözcüğün eyleme yeteneği bulunmadığını bildirir.

Fiilde Çatı

Etken çatıda özne, nesne üzerinde tasarruf yapar; işi kendisi yapar. Edilgen çatıda ise asıl özneyi yapan kişi değildir. Fiilde çatı, -dır, -dir, -dur, -dür ve -mış, -miş, -muş, -müş ekleriyle kurulur. Bu eklerle kurulan biçimlerde eylemi gerçekten kimin yaptığı belli olmaz.

Örneğin yazdı biçiminde özne yazma işini kendisi yapmaktadır; yazıldı biçiminde ise özne, nesne üzerinde tasarruf yapmaz. İki biçim de edilgen çatı ekleriyle açıklanamayan tek bir alanı gösterir; bu yüzden cümledeki öznenin işi kendisinin yapıp yapmadığına bakılmalıdır.

Fiil Türleri

Basit fiil tek kökten oluşmuş fiildir: geldi, koştu. Bileşik fiil birden çok heceli olup yapımında değişiklik olmayan fiildir: gidip gelmek, görüp görmek. Birleşik fiil ise iki ayrı anlamlı sözcüğün kalıplaşarak birleşmesiyle oluşur: hesap yapmak, karar vermek, su içmek, adım atmak.

Bazı fiiller anlamda birlik, yapımda ayrılık gösteren dörtlü gruplar hâlinde bulunur. Almak fiiliyle almak ve gitmek; vermek fiiliyle vermek ve göndermek; kılmak fiiliyle kılmak ve etmek; bulmak fiiliyle bulmak ve bulunmak; yaşamak fiiliyle ise yaşamak ve ölmek aynı kümeye girer.

Özgün örnek paragraf: Sabah erkenden kalkıp bahçıyı suladım. Çiçeklerin üstündeki çiği silerken kuş sesleri yavaş yavaş çoğaldı ve sokaklar canlandı.

Özgün örnek paragraf: Yapraklar temizlendi, taşlar yıkandı ve avlu, birkaç saat içinde bambaşka bir görünüme kavuştu.

Özgün örnek dize:

Özgün örnek dize: Ek-mek ister seninle / Kon-uş-mak ister seninle / Gel-di günler birer birer.

Sık Yapılan Hatalar

Yanlış: Fiil tabanında kişi ve zaman bulunduğunu sanmak.
Doğru: Taban, çatısız, kişisiz ve zamansız hâldir. Kişi ve zaman bilgisi çatı ekiyle oluşur.

Yanlış: Düzensiz fiilin yalnızca ses düşmesiyle bozulduğunu düşünmek.
Doğru: Düzensiz fiil, çatımı sırasında temel fiil biçimini değiştirir. git-ti ve git-ti örneklerinde t ünsüzü görünür biçimde bozulmuştur.

Yanlış: Ünsüz yumuşamasını fiil çekiminde aramak.
Doğru: Fiillerin tabanları yumuşamaz; çekim yalnızca eklerle yapılır. Yumuşama ad çekiminde görülen bir olaydır.

Yanlış: Bileşik fiille birleşik fiili aynı saymak.
Doğru: Bileşik fiilde yapımda değişiklik olmaz; birleşik fiilde iki ayrı anlamlı sözcük kalıplaşarak birleşir.

Yanlış: Edilgen çatıda öznenin işi kendisinin yaptığını düşünmek.
Doğru: Edilgen çatıda asıl özneyi yapan kişi değildir; yazan, yazılan yerine öznedir.

Özet

Fiil tabanı, fiilin çatısız, kişisiz ve zamansız hâlidir; düzenli örneği gel-, düzensiz örneği git-tir. Kişi ve zaman bilgisini taşıyan eke çatı eki denir. Düzenli fiillerde çatım temel fiili bozmaz, düzensiz fiillerde bozar: seviyor ve sevdı düzenli, gidiyor ve gitti düzensizdir. Tabanı bulmak için -dık, -dı, -du, -dü ekleri düşürülür. İsim-fiil eki -mak, -mek; olumsuzluk eki -ma, -me; uyarım eki -sın, -sin; gereklilik eki -meli, -mali, -müli; olasılık eki -abilir, -ebilir; edilgen çatı eki -ıl, -il, -ul, -ül; abdal hâl ekleri ise -sız, -siz, -suz, -süz biçimindedir. Etken çatıda özne işi kendisi yapar; edilgen çatıda asıl özneyi yapan kişi değildir ve bu çatı -dır, -dir, -dur, -dür ile -mış, -miş, -muş, -müş ekleriyle kurulur. Basit fiil tek kökten oluşur; bileşik fiilde yapımda değişiklik olmaz; birleşik fiil iki ayrı anlamlı sözcüğün kalıplaşmasıyla meydana gelir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Fiil tabanı çatısız, kişisiz ve zamansızdır; kişi ve zaman bilgisini çatı eki taşır.
• Düzenli fiilde çatım temel fiili bozmaz, düzensiz fiilde bozar.
• -dık, -dı, -du, -dü ekleri düşürülünce kalan bölüm düzenli fiil tabanıdır.
• Fiilde çatı, edilgen çatı ekleriyle de -dır, -dir, -dur, -dür ve -mış, -miş, -muş, -müş ekleriyle kurulur.
• Edilgen çatıda asıl özneyi yapan kişi değildir.
• Bazı ekler fiilin tabanına değil çatımına eklenir; çekimle uğraşırken ek sayısı artar.
• Basit fiil tek kökten oluşur, bileşik fiilde yapımda değişiklik yoktur.
• Dörtlü gruplarda anlam birlik, yapım ayrılık gösterir: almak-gitmek, kılmak-etmek.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: sevmek ve gitmek fiillerinin çatımda nasıl değiştiğini karşılaştırınız.

1. Adım 1: sevmek fiilinde şimdiki zaman biçimi sevi-yor olur; taban aynen korunmuştur.
2. Adım 2: sevmek fiilinde geçmiş zaman biçimi sev-di olur; yine bozulma yoktur.
3. Adım 3: gitmek fiilinde şimdiki zaman biçimi gidi-yor olur.
4. Adım 4: gitmek fiilinde geçmiş zaman biçimi git-ti olur; taban bozulmuştur.

Sonuç/cevap: sevmek düzenli bir fiildir çünkü çatımda tabanı bozulmaz; gitmek ise düzensizdir çünkü çatımda git-ti biçimine dönüşür.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: gelmedi, gelmeliyim ve gelebilir biçimlerinde hangi eklerin kullanıldığını bulunuz.

1. Adım 1: gelmedi biçiminde -ma eki vardır; bu olumsuzluk ekidir.
2. Adım 2: gelmeliyim biçiminde -meli eki vardır; bu gereklilik ekidir.
3. Adım 3: gelebilir biçiminde -abilir eki vardır; bu olasılık ekidir.
4. Adım 4: Üç ek de tabanı değiştirmeden anlam eklemektedir.

Sonuç/cevap: Üç biçimde sırasıyla olumsuzluk, gereklilik ve olasılık ekleri kullanılmıştır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Düzenli ve Düzensiz Fiil konusunun adımları:

1. Adım 1: sevmek fiilinde şimdiki zaman biçimi sevi-yor olur; taban aynen korunmuştur.
2. Adım 2: sevmek fiilinde geçmiş zaman biçimi sev-di olur; yine bozulma yoktur.
3. Adım 3: gitmek fiilinde şimdiki zaman biçimi gidi-yor olur.
4. Adım 4: gitmek fiilinde geçmiş zaman biçimi git-ti olur; taban bozulmuştur.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Beş fiil verin; her birinin tabanını bulup düzenli mi düzensiz mi olduğunu gerekçesiyle belirtiniz.

Örnek cevap: Her fiilden -dık, -dı, -du, -dü ekini ararım. Ek varsa çıkarır, kalan bölümü taban olarak alırım. Sonra tabanı eklerle yeniden çekip değişiklik olup olmadığına bakarım. Değişiklik yoksa fiil düzenli, varsa düzensizdir. Örnek: gelmek düzenli, gitmek düzensiz. Puanlama anahtarı: beş fiilde taban doğru bulunmuş ve gerekçe yazılmışsa tam puan.