7. SınıfTürkçe
Türkçe · 7. Sınıf · Ses Bilgisi ve Morfoloji
Bu konuda ad çekiminde kullanılan hâl eklerini tanıyacak, bu eklerin kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne göre nasıl değiştiğini inceleyeceksiniz. Ayrıca iyelik ekinin neden yumuşadığını öğrenecek ve bir adı doğru çekmek için izlenecek dört adımı uygulayacaksınız.
Adlar, cümle içinde değişik zaman yaptıkları için çekimlenir. Bu çekimde kullanılan eklere hâl ekleri denir. Hâl ekleri; tamlayan, belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma, çokluk, iyelik, vasıta, benzetme, toplama ve ölçü olmak üzere on bir başlıkta incelenir.
| Hâlin adı | Ek biçimleri | Örnek |
|---|---|---|
| Tamlayan (I.) | -ı, -i, -u, -ü | kitab-ı, ev-i, yol-u |
| Tamlayan (II.) | -ın, -in, -un, -ün | kitab-ın, ev-in, yol-un |
| Belirtme | -ı, -i, -u, -ü | kitab-ı, ev-i, göl-ü |
| Yönelme | -a, -e, -da, -de, -ta, -te | kitab-a, ev-e, okul-a |
| Bulunma | -da, -de, -ta, -te | kitap-ta, ev-de, sınıf-ta |
| Ayrılma | -dan, -den, -tan, -ten | kitap-tan, ev-den, ağaç-tan |
| Çokluk | -lar, -ler | kitap-lar, ev-ler |
| İyelik | -ı, -i, -u, -ü | kitab-ım, ev-im, göz-üm |
| Vasıta | -la, -le, -yla, -yle | kalem-le, okul-la |
| Benzetme | -ca, -ce, -ça, -çe | göz-ce, ev-ce |
| Toplama | -da, -de | iki-üç, beş-on |
| Ölçü | -da, -de | topluk-ça, kümeler-ce |
Ek seçiminde belirleyici olan ilk ölçüt kökün son ünsüzüdür. Kök sert ünsüze bitiyorsa yönelme, bulunma ve ayrılma eki -ta, -te, -tan, -ten biçiminde gelir: kitapta, kitaptan, çocukta, çocuktan, sıcakta, topraktan. Kök yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze bitiyorsa aynı ekler -da, -de, -dan, -den biçimini alır: evde, evden, gözde, gözden, suda.
Buradaki yumuşamaya uygun ünsüz ifadesi önemlidir. Bazı sert görünen ünsüzler ek başındaki ünsüze uyduğu için yumuşak ek alırlar. ağaç sözcüğündeki ç ünsüzü ek başındaki ünsüze uymuş, ağaç-ta biçiminde yumuşak ek kullanılmıştır.
Belirtme ve yönelme ekinde ise ünsüz yumuşaması görülür. Sert ünsüze biten bir köke -a ya da -e geldiğinde kökün son ünsüzü yumuşar: kitap kitabı, ağaç ağacı, toprak toprağı. Yumuşama yalnızca bu iki ekte görülür; bulunma ve ayrılma ekinde kökün ünsüzü aynen korunur.
İkinci ölçüt kökün son ünlüsüdür. Düz köklere düz ek gelir: kitap-lar-da, ev-de. Yuvarlak köklere yuvarlak ek gelir: gök-te, gül-de, yol-da. Bu ölçüt, kökün son ünsüzünün sertleğini ya da yumuşamasını etkilemez; yalnızca ekin ünlüsünü belirler.
İyelik eki ise kökün son ünsüzüne göre yumuşar. göz sözcüğünün son ünsüzü z olduğu için gözüm, gözün biçimine gelir. ev sözcüğünün son ünsüzü v olduğu için evim, evin olur. çiçek sözcüğünde de çiçekim, çiçekin biçimleri görülür. Burada yumuşama, ekin kendisinden önce gelen ünlüye göre belirlenir.
Bir adı doğru çekmek için dört adım izlenir. Birinci adımda kök bulunur; bunun için sözcüğün bulunma hâli eki düşürülür. İkinci adımda kökün son ünsüzüne bakılır: sert mi, yumuşak mı? Üçüncü adımda kökün son ünlüsüne bakılır: düz mü, yuvarlak mı? Dördüncü adımda eki bu iki ölçüte göre seçip yazılır.
Dördüncü adımda yazılan ek, sözcüğün okunduğu yere göre değişebilir. Aynı kök farklı cümlelerde farklı hâllere geçebilir; çekim sabit bir biçim değil, cümlenin gerektirdiği biçimdir.
Özgün örnek paragraf: Köyün girişindeki tahta köprüye her sabah iki çocuk gelir, biri akıntıya bakıp ötekinin sırtını okşardı. Kimi günler köprüde bekleyen yaşlı amcalar, çocukların selamına başlarıyla cevap verirdi.
Özgün örnek paragraf: Kıyıda, sıcak-taş üstünde oturan iki çocuk, su-da yüzen küçük kayıkları sayıyor ve birbirlerine yarışıyordu.
Özgün örnek dize:
Özgün örnek dize: Yaprak-lar dökülür göz-lere / Sabah-ın ilk ışığı / Toprak-da uyanır.
Yanlış: Yönelme ekini daima -a, -e biçiminde yazmak.
Doğru: Yönelme eki kökün son ünsüzüne göre sert ya da yumuşak olabilir. Çocuk çocukta, ev eve örnektir.
Yanlış: Ünsüz yumuşamasını her ekte olduğunu sanmak.
Doğru: Ünsüz yumuşaması belirtme ve yönelme ekinde görülür; bulunma ekinde kökün ünsüzü korunur. Kitap kitabı, ama kitapta yazılır.
Yanlış: İyelik eki eklenirken kökün ünsüzünü değiştirmemek.
Doğru: İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşar: gözüm, evim, çiçekim.
Yanlış: Kökü bulurken eklerin tümünü birden düşürmek.
Doğru: Kökü bulmak için bulunma hâli eki düşürülür; yönelme eki -a, -e biçiminde olduğu için ayrıca düşülür.
Yanlış: Toplama ve ölçü ekini tamlayan ekiyle karıştırmak.
Doğru: Toplama ve ölçü eki -da, -de biçimindedir; tamlayan ekleri ise -ı, -i, -u, -ü ve -ın, -in, -un, -ün biçimlerindedir.
Ad çekiminde tamlayan, belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma, çokluk, iyelik, vasıta, benzetme, toplama ve ölçü ekleri kullanılır. Kök sert ünsüze bitiyorsa yönelme, bulunma ve ayrılma ekleri -ta, -te, -tan, -ten biçiminde gelir; kök yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze bitiyorsa aynı ekler -da, -de, -dan, -den biçimini alır. Belirtme ve yönelme ekinde ünsüz yumuşaması görülür: kitap kitabı, ağaç ağacı, toprak toprağı. Kökün son ünlüsü düzse ek düz, yuvarlaksa ek yuvarlak olur: kitaplarda, evde, gökte, gülde, yolda. İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşar: gözüm, evim, çiçekim. Bir adı doğru çekmek için kökü bulma, son ünsüze bakma, son ünlüye bakma ve eki seçme olmak üzere dört adım izlenir.
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: kitap sözcüğünün bulunma hâlini dört adımla bulunuz.
Sonuç/cevap: Bulunma hâli kitaptadır; çünkü p sert ünsüzü ve a düz ünlüsü üzerine -ta eki seçilmiştir.
Daha ileri bir uygulama:
Soru: kitap, göz ve ev sözcüklerine çokluk eki eklerken ekler nasıl belirlenir?
Sonuç/cevap: Çokluk eki düz ünlüye -lar, yuvarlak ünlüye -ler olarak eklenir: kitaplar, gözler, evler.
Örnek 1: Ad Çekiminde Dört Adım konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Sert ünsüze biten kökte bulunma ve ayrıl | Sert ünsüze biten kökte bulunma ve ayrılma eki -ta, -te, -tan, -ten biçimindedir. |
| Yumuşamaya uygun ünsüze biten kökte aynı | Yumuşamaya uygun ünsüze biten kökte aynı ekler -da, -de, -dan, -den biçimini alır; ağaç-ta buna örnektir. |
| Ünsüz yumuşaması yalnızca belirtme ve yö | Ünsüz yumuşaması yalnızca belirtme ve yönelme ekinde görülür. |
| Kökün son ünlüsü ekin düz ya da yuvarlak | Kökün son ünlüsü ekin düz ya da yuvarlak olmasını belirler; ünsüz ölçütünü etkilemez. |
| İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuş | İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşar: gözüm, evim, çiçekim. |
| Kökü bulmanın yolu bulunma hâli ekini dü | Kökü bulmanın yolu bulunma hâli ekini düşürmektir. |
| Toplama ve ölçü eki -da, -de biçiminde o | Toplama ve ölçü eki -da, -de biçiminde olduğu için çokluk ekiyle karıştırılmamalıdır. |
| Aynı kök cümlenin gerektirdiği hâle göre | Aynı kök cümlenin gerektirdiği hâle göre farklı biçimlerde yazılır. |
Soru: Verdiğiniz beş sözcüğün bulunma hâlini dört adım yöntemiyle çekerek tablo hâlinde gösteriniz.
Örnek cevap: Her sözcük için önce bulunma hâli ekini düşürür, kökü elde ederim. Sonra kökün son ünsüzüne bakarak sert ya da yumuşak ek seçerim. Ardından son ünlüye bakarak ekin düz mü yuvarlak mı olacağını belirlerim. Son adımda eki yazarım. Örnek: kitapta, evde, öğrende, gülde, ağaçta. Puanlama anahtarı: beş sözcüğün kökü doğru bulunmuş ve iki ölçüt her satırda gösterilmişse tam puan.
Bu konuda ad çekiminde kullanılan hâl eklerini tanıyacak, bu eklerin kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne göre nasıl değiştiğini inceleyeceksiniz. Ayrıca iyelik ekinin neden yumuşadığını öğrenecek ve bir adı doğru çekmek için izlenecek dört adımı uygulayacaksınız.
Bu konuda ad çekiminde kullanılan hâl eklerini tanıyacak, bu eklerin kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne göre nasıl değiştiğini inceleyeceksiniz. Ayrıca iyelik ekinin neden yumuşadığını öğrenecek ve bir adı doğru çekmek için izlenecek dört adımı uygulayacaksınız. Adlar, cümle içinde değişik zaman yaptıkları için…
Sert ünsüze biten kökte bulunma ve ayrılma eki -ta, -te, -tan, -ten biçimindedir.
Yönelme ekini daima -a, -e biçiminde yazmak: Yönelme eki kökün son ünsüzüne göre sert ya da yumuşak olabilir; çocuk çocukta, ev eve örnektir. Ünsüz yumuşamasının her ekte olduğunu düşünmek: Yumuşama yalnızca belirtme ve yönelme ekinde görülür; kitapta bulunma hâlidir.
Sert ünsüze biten kökte yönelme, bulunma ve ayrılma eki -ta/-te/-tan/-ten olur · Yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze biten kökte aynı ekler -da/-de/-dan/-den olur · Belirtme ve yönelme ekinde ünsüz yumuşaması görülür (kitap kitabı, ağaç ağacı) · Düz ünlülü köke düz ek, yuvarlak ünlülü köke yuvarlak ek gelir
Aşağıdakilerden hangisi çokluk ekinin biçimidir?
Doğru cevap: A) -lar, -ler
Çokluk eki -lar ve -ler biçimindedir; kitaplar, evler örnekleridir. -da ve -de hem toplama hem ölçü eki, -la ve -le ise vasıta ekidir. Doğru cevap: -lar, -ler.
Kökün son ünsüzü sert mi yumuşak mı olduğuna göre ek biçimi nasıl değişir?
Doğru cevap: C) Yönelme, bulunma ve ayrılma eklerinin sertleşip yumuşaması
Kök sert ünsüze bitiyorsa yönelme, bulunma ve ayrılma ekleri -ta, -te, -tan, -ten biçiminde sertleşir; yumuşak ünsüze bitiyorsa aynı ekler yumuşak kalır. Anlam, hece sayısı ve son ünlü bu ayrımın sonucu değildir.
Aşağıdakilerden hangisinde ek seçimi için kökün son ünsüzüne bakmaya gerek yoktur?
Doğru cevap: A) gül - gülde
gül sözcüğünün son ünsüzü l'dir ve l ne sert ne yumuşak ünsüzler grubundadır. Bu nedenle bulunma ekinde yalnızca son ünlüye bakılır ve ek yuvarlak seçilir. Diğerlerinde son ünsüzün sertiği ya da yumuşaklığı belirleyicidir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türkçe için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Morfoloji: Ad Çekimi ve Ekler konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç