Küresel Sorunlar ve İş Birliği

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Küresel Sorunlar ve İş Birliği konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Küresel sorunları türleriyle birlikte listeler.
• Kazanım 2: Uluslararası kuruluşların görevlerini alanlarına göre ayırt eder.
• Kazanım 3: Küresel sorunların ülke sınırlarını aşan etkisini örneklerle açıklar.
• Kazanım 4: Küresel sorunlara çözüm üretecek iş birliği önerileri geliştirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Demokrasi ve Cumhuriyet başlığıdır. Demokrasi ve Cumhuriyet konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Demokrasi ve Cumhuriyet — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Ekonomik Gelişmişlik ile Üretim, Dağıtım ve Tüketim Arasındaki Döngü — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Küresel Sorunlar Nedir?

Sınır tanımayan, bir ülkenin komşusunu doğrudan ilgilendiren ve tüm insanlığı ortak biçimde etkileyen sorunlara küresel sorunlar denir. Savaş, açlık ya da salgın gibi konular artık tek bir devletin sorunu olmaktan çıkmış, üretimi, güvenliği ve sağlığı tüm dünyada etkileyen ortak meselelere dönüşmüştür.

Başlıca küresel sorunlar şunlardır: iklim değişikliği ve küresel ısınma, açlık, yoksulluk ve gelir eşitsizliği, terörizm ve savaşlar, göç ve mültecilik, salgın hastalıklar, doğal kaynakların ve su kaynaklarının tükenmesi, enerji krizleri, dezenformasyon ve siber suçlardır.

İklim Değişikliği

Sanayileşmeyle artan fosil yakıt kullanımı, ormanların azalması ve bilinçsiz tarım, atmosferdeki sera gazlarını artırmıştır. Bunun sonucunda küresel sıcaklık yükselmiş, kuraklıklar, aşırı hava olayları ve deniz seviyesinin yükselmesi başlamıştır. Bu süreçten en çok iklim koşullarına uyum sağlayamayan bölgeler ve gelir düzeyi düşük ülkeler etkilenmektedir.

Uluslararası karşılıklar arasında 1997 Kyoto Protokolü ve 2015 Paris İklim Anlaşması yer alır. Bireysel düzeyde ise karbon ayak izini azaltmak, enerji tasarrufu yapmak, toplu taşıma ve yenilenebilir enerji kullanımı etkili yollardır.

Uluslararası Kuruluşlar

Sorunların ortaklaşa çözülmesi için kurulan yapılara uluslararası kuruluş denir. Bu kuruluşların görevleri karıştırılmamalıdır.

Birleşmiş Milletler, 24 Ekim 1945'te yürürlüğe girmiş, barış ve güvenliği korumayı amaçlamıştır. Güvenlik Konseyi'nde daimî beş üye (ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa) veto yetkisine sahiptir. Türkiye hem BM hem de NATO'nun kurucu üyesidir.

UNESCO eğitim ve kültür, UNICEF çocuk, WHO sağlık, UNHCR mülteciler, IMF para, Dünya Bankası kalkınma, NATO savunma alanında çalışır. Avrupa Konseyi 1949'da kurulmuş ve Türkiye kurucu üye olmuştur; Avrupa Birliği'nin temeli ise 1957 Roma Antlaşması'na dayanır.

İş Birliği ve Çözüm Yolları

Küresel sorunlar tek ülkenin çabasıyla aşılamaz. Terör ve uyuşturucu kaçakçılığı sınırları tanımadığı gibi, bir ülkedeki orman yangını başka kıtalara da zarar verebilir. Bu nedenle ülkelerin antlaşmalara uyması, istihbarat ve teknoloji paylaşması, afetlerde karşılıklı yardımda bulunması gerekir.

Çözümün temel taşları; eğitim, adil kaynak paylaşımı, yenilenebilir enerjiye geçiş, barışçıl diplomasi ve sivil toplum katılımıdır. Ekonomik ve teknolojik açıdan güçlü ülkelerin gelişmekte olan ülkelere destek vermesi, sorunların kaynağında azalmasını sağlar.

Sınav Odaklı Özet

Sınavlarda en sık sorulan, kuruluş-görev eşleştirmesidir: sağlık WHO, çocuk UNICEF, eğitim UNESCO, barış BM, savunma NATO. Bu eşleştirmeleri bir cümleyle ezberlemek çoğu soruyu tek başına çözdürür.

İklim ve kaynak sorularında ise neden-sonuç ilişkisi kurulmalıdır: sera gazı artışı sıcaklığı, sıcaklık artışı eriyen buzullarla deniz seviyesini yükseltir. Zinciri baştan sona kuran öğrenci zor sorularda da şık elemesi yapabilir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Küresel Sorunlar ve İş Birliği bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: BM, UNESCO, UNICEF, WHO ve NATO kuruluşlarını kuruluş yılı, alan ve Türkiye'nin üyelik durumu bakımından bir tabloda karşılaştırınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Kuruluş sorularında alana göre ele: sağlık-kültür-çocuk-savunma ayrımı cevabı verir.
• Küresel sorun şıklarında komşu gürültüsü gibi yerel ifadeleri hemen dışarıda bırak.
• İklim sorularında neden-sonuç zincirini adım adım yaz; zor sorular bu zinciri ölçer.
• Çözüm sorularında kalıcı ve sürdürülebilir şıkkı ara; geçici yardımlar çoğunlukla tuzaktır.
• Kuruluş yıllarını grupla: 1945-BM-UNESCO, 1946-UNICEF, 1948-WHO, 1949-NATO.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Kuruluş-Görev Eşleştirme

Soru: Bir salgın hastalıkla uluslararası düzeyde mücadele hangi kuruluşun görevidir?

1. Adım 1: Sorunun alanı sağlık ve halk sağlığıdır.
2. Adım 2: Sağlık alanında çalışan uluslararası kuruluş Dünya Sağlık Örgütü'dür.
3. Adım 3: UNESCO ve UNICEF bu konuda yetkili değildir.

Cevap: Dünya Sağlık Örgütü (WHO).

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Küresel Sorun Türünü Belirleme

Soru: Bir ülkedeki orman yangınının küle dönmesi ve dumandan etkilenen çevre ülkeler hangi küresel soruna örnektir?

1. Adım 1: Yangın sınırı aşarak havayı ve iklimi etkilemiştir.
2. Adım 2: Orman kaybı karbon salınımını artırıp sıcaklığı yükseltir.
3. Adım 3: Bu nedenle hem çevre kirliliği hem iklim değişikliğiyle ilgilidir.

Cevap: İklim değişikliği ve doğal kaynakların kaybıyla ilgili küresel bir sorundur.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.

• Kuruluşların görevlerini karıştırmak: WHO sağlık, UNESCO eğitim, UNICEF çocuk, BM barış alanında çalışır; bu eşleştirme ezberlenmelidir.
• Küresel sorunları yalnızca kendi ülkesinde aramak: İklim, terör ve salgın sınır tanımadığı için her ülkeyi etkiler.
• Tek ülkenin sorunu çözebileceğini sanmak: Ortak kaynak ve ortak tehdit söz konusuysa uluslararası antlaşma gerekir.
• İklim değişikliğini yalnızca sıcak hava sanmak: Kuraklık, aşırı yağış ve deniz seviyesi yükselmesi de sonucudur.
• NATO ile BM'yi karıştırmak: NATO askerî ittifak, BM ise barış ve güvenlik kuruluşudur.

Bu dersten akılda kalması gerekenler

Kısaca: İklim değişikliği, yoksulluk, terör, göç ve salgınlar sınır tanımayan küresel sorunlardır. BM (1945), UNESCO (1945), UNICEF (1946), WHO (1948) ve NATO (1949) gibi kuruluşlar bu sorunlara alanlarında çözüm üretir. Kalıcı çözüm, eğitim, adil paylaşım ve uluslararası iş birliğiyle mümkündür.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Küresel sorunların çözümü için uluslararası iş birliği zorunludur.
• Kuruluşların görevleri alanlarıyla eşleştirilmelidir; karıştırma en sık yapılan hatadır.
• İklim değişikliğinin etkisi gelir düzeyi düşük ülkelerde daha ağır yaşanır.
• Göç, terör ve salgın gibi sorunlar komşu ülkeleri de doğrudan etkiler.
• Bireysel davranışlar (tasarruf, geri dönüşüm) küresel sorunların azaltılmasına katkı verir.
• BM Güvenlik Konseyi'ndeki veto yetkisi karar almayı zorlaştıran bir unsurdur.

Kontrol soruları

Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.

1. Bir ülkedeki mültecilerin sorununu uluslararası düzlemde ele almak neden zorunludur? (Şıklar: Ülkenin gelir düzeyi çok yüksek olduğu için · Yasaların yalnızca kendi ülkesinde geçerli olduğu için · Sorunun sınır tanıması ve insan haklarıyla ilgili olduğu için · Mültecilerin yalnızca tek ülkede yaşadığı için)
2. Çocukların haklarını korumak ve refahını sağlamakla görevli kuruluş hangisidir? (Şıklar: UNICEF · NATO · IMF · WHO)
3. Barış ve uluslararası güvenliği korumakla görevli kuruluş hangisidir? (Şıklar: Birleşmiş Milletler · NATO · UNESCO · IMF)

Cevap anahtarı: 1) Sorunun sınır tanıması ve insan haklarıyla ilgili olduğu için — Göç ve mültecilik, sınırları aşan bir insani sorundur; uluslararası hukuk ve iş birliği gerektirir.

2) UNICEF — UNICEF, 1946'da kurulmuş ve çocuk hakları ile refahından sorumlu BM kuruluşudur.

3) Birleşmiş Milletler — BM, 1945'te kurulmuş ve barış ile güvenliği korumayı amaçlamıştır.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Küreselleşmenin İnsan ve Toplum Hayatına Etkisi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Bölgesel ve Küresel Sorunların Çözümünde Ülkemizin Rolü — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Türkiye Cumhuriyeti'nin Nitelikleri — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Türkiye Cumhuriyeti'nin Yönetim Yapısı — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Kaynak ve doğruluk notu

Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Küresel Sorunlar ve İş Birliği için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• BM, UNESCO, UNICEF, WHO ve NATO kuruluşlarını kuruluş yılı, alan ve Türkiye'nin üyelik durumu bakımından bir tabloda karşılaştırınız. (15 puan)
• «Küresel sorunlar tek ülkenin çabasıyla çözülemez» yargısinı iki örnekle destekleyip hem bireysel hem de uluslararası düzeyde yapılabilecek somut birer öneri yazınız. (10 puan)
• Üzerinde yaşadığınız gezegen için üç küresel sorun belirleyip her birinin ülke sınırlarını aşan etkisini örnekleyiniz. Ardından bu sorunlara çözüm üretecek uluslararası kuruluşlardan ikisini görev al… (25 puan)

Kendini Dene

Soru: BM, UNESCO, UNICEF, WHO ve NATO kuruluşlarını kuruluş yılı, alan ve Türkiye'nin üyelik durumu bakımından bir tabloda karşılaştırınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş kuruluşun doğru yılları (1945, 1945, 1946, 1948, 1949) 5 puan; beş kuruluşun doğru alanları 5 puan; Türkiye'nin NATO kurucu üyeliğinin yazılması 2 puan; BM'de daimî üye olmanın anlamı hakkında bir cümle 2 puan; tablo düzeni 1 puan. Toplam 15 puan.