Demokrasi ve Cumhuriyet

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Demokrasi ve Cumhuriyet konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Demokrasiyi halkın egemenliğine dayalı yönetim biçimi olarak tanımlar.
• Kazanım 2: Demokrasinin temel ilkelerini örnek olaylarla açıklar.
• Kazanım 3: Cumhuriyet yönetimini diğer yönetim biçimleriyle karşılaştırır.
• Kazanım 4: Bireyin yönetime katılma yollarını belirtir.
• Kazanım 5: Hukuk devleti ve insan haklarının demokrasideki yerini değerlendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Ekonomik Gelişmişlik ile Üretim, Dağıtım ve Tüketim Arasındaki Döngü başlığıdır. Ekonomik Gelişmişlik ile Üretim, Dağıtım ve Tüketim Arasındaki Döngü konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Ekonomik Gelişmişlik ile Üretim, Dağıtım ve Tüketim Arasındaki Döngü — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Millî Kalkınma Hamleleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Yönetim Biçimleri

Bir ülkedeki yönetimin nasıl kurulduğuna, yetkilerin kime ait olduğuna göre yönetim biçimleri ayrılır. Demokraside yetki halktan çıkar ve seçimle kullanılır. Monarşide yetki hanedana aittir ve anayasal monarşide padişah sınırlı, mutlak monarşide ise geniş yetkilidir. Oligarşide küçük bir grup, teokraside dini kurallar, askerî yönetimde ise ordu merkezdedir.

Yönetim biçimleri tek başına kavram olarak yetmez; önemli olan yetkinin hangi yolla devredildiğidir. Halk, yetkisini belirli aralıklarla seçimle temsilcilere devreder. Bu duruma temsil ilkesi denir ve büyük ülkelerde doğrudan katılım yerine temsil yolu tercih edilir.

Demokrasinin Temel İlkeleri

Demokrasi; halkın egemenliğini, özgür seçimleri, çoğulculuğu ve hukukun üstünlüğünü esas alır. İlkeler birbirini tamamlar; biri olmadan diğeri işleyemez.

Millî egemenlik, yetkinin bir kişiye ya da zümreye değil millete ait olmasıdır. Anayasamızda egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğu belirtilmiştir. Kuvvetler ayrılığı ise yetkilerin tek elde toplanmasını engelleyerek keyfî yönetimi sınırlandırır.

Cumhuriyet

Devlet başkanının belirli bir süre için seçildiği, miras yoluyla iktidarın devredilmediği yönetim biçimine cumhuriyet denir. Türkiye Cumhuriyeti 29 Ekim 1923'te ilan edilmiş, ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk olmuştur. Cumhuriyette egemenlik millete, millet ise seçimle belirlediği temsilcileri aracılığıyla yönetir.

Cumhuriyet ile demokrasi iç içe kavramlardır; ancak aynı şey değildir. Cumhuriyet, devlet başkanının nasıl belirlendiğini anlatır; demokrasi ise yönetimin bütününün halka dayanmasını. Bu nedenle cumhuriyet yönetimlerinin demokratik ve antidemokratik örnekleri görülebilir.

Katılım ve Hukuk Devleti

Vatandaşlar yönetime oy kullanarak, siyasi partilere üye olarak, dernek, vakıf ve sendikalarda yer alarak, muhtarlık ve belediye hizmetlerine katılarak, dilekçe ve şikâyet yoluyla katılırlar. Katılım arttıkça denetim güçlenir ve kamu kaynakları daha isabetli kullanılır.

Hukuk devleti; devletin de yasalara uyması, herkesin kanun önünde eşit olması, temel hak ve özgürlüklerin güvence altında olması demektir. Yargının bağımsız olması, masumiyet karinesi ve kanun yoluyla hak arama bu güvenin temelidir. İnsan hakları ise 10 Aralık 1948'de kabul edilen Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Beyannamesi ve Anayasa ile güvence altına alınmıştır.

Türkiye'de çok partili yaşama geçiş, 1930'da Serbest Fırka'nın kurulmasıyla ilk adımını atmış, 1946'daki ilk çok partili genel seçimle devam etmiş ve 1950 seçimleriyle iktidar değişikliği yaşanarak yerleşmiştir.

Sınav Odaklı Uygulama

Sınavlarda demokrasi soruları; ilke-belirleme, yönetim biçimi ayırt etme ve katılım yolunu bulma şeklinde sorulur. Egemenlik sorularında millet, yargı sorularında bağımsızlık, seçim sorularında özgür ve gizli oy kavramları öne çıkar.

Karıştırılan en sık nokta cumhuriyet-demokrasi ilişkisidir. Cumhuriyet devlet başkanının seçimini, demokrasi ise bütün yönetimin halka dayanmasını ifade eder; bu ayrımı şıklarda hemen uygulamak yeterlidir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Demokrasi ve Cumhuriyet bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Demokrasinin temel ilkelerini (millî egemenlik, çoğulculuk, katılım, hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı) açıklayıp her ilkeye birer örnek olay yazınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• İlke sorularında egemenlik kimde diye başla; yetki halktaysa demokrasi şıkkını ara.
• Yönetim biçimi sorularında devlet başkanının nasıl geldiğine bak: miras-monarşi, seçim-cumhuriyet.
• Katılım sorularında seçim dışındaki yolları (dernek, dilekçe, muhtarlık) da gözden geçir.
• Anayasa ve insan hakları sorularında tarihleri kısa tut: beyanname 1948, Cumhuriyet 1923.
• Eşitlik ve özgürlük şıklarında ayrımcılığı anlatan seçenekleri hemen ele.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Yönetim Biçimini Belirleme

Soru: Devlet başkanının belirli süre için halk oylamasıyla seçildiği bir yönetimde hangi yönetim biçimi vardır?

1. Adım 1: Yetki miras yoluyla değil, seçimle belirlenmektedir.
2. Adım 2: Devlet başkanının seçimle işbaşına gelmesi cumhuriyetin temel şartıdır.
3. Adım 3: Halk oylaması egemenliğin halkta olduğunu gösterir.

Cevap: Cumhuriyet yönetimi vardır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: İlke Eşleştirme

Soru: Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin birbirinden ayrı olması hangi demokrasi ilkesidir?

1. Adım 1: Üç ayrı erkin varlığı yetkilerin bölündüğünü gösterir.
2. Adım 2: Bu bölünme, yetkilerin tek elde toplanmasını engeller.
3. Adım 3: Yönetim biçimlerinin bu ayrıcalığına kuvvetler ayrılığı denir.

Cevap: Kuvvetler ayrılığı ilkesidir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.

• Cumhuriyet ile demokrasiyi aynı sanmak: Cumhuriyet devlet başkanının seçimini, demokrasi yönetimin bütününün halka dayanmasını anlatır.
• Demokrasiyi yalnızca oy kullanmak sanmak: Hukukun üstünlüğü, katılım, çoğulculuk ve denetim de demokrasinin şartıdır.
• Kuvvetler ayrılığını yasama ile sınırlamak: Yürütme ve yargı da ayrı erklere sahiptir ve denge kurar.
• Hukuku yalnızca vatandaşa uygulamak: Hukuk devletinde devletin kendisi de yasalarla bağlıdır.
• Katılımı yalnızca seçimle sınırlamak: Dernek, sendika, dilekçe ve belediye hizmetleri de katılım yoludur.

Bu dersten akılda kalması gerekenler

Kısaca: Demokrasi halkın egemenliğine dayanır; millî egemenlik, seçim, çoğulculuk, katılım ve hukukun üstünlüğü ilkelerine sahiptir. Cumhuriyet, devlet başkanının seçimle belirlendiği yönetim biçimidir ve 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir. Hukuk devleti ve katılımcılık, demokrasinin işleyişini güvence altına alır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Demokraside egemenlik millete aittir ve yetki ancak özgür seçimlerle kullanılır.
• Seçimler özgür, gizli ve belirli aralıklarla yapılmalıdır.
• Cumhuriyet, devlet başkanının seçimle işbaşına gelmesini gerektirir.
• Kuvvetler ayrılığı yetkilerin tek elde toplanmasını engeller.
• Hukuk devletinde yöneten de yönetilen de aynı kurallara bağlıdır.
• Katılım yolu geniş olan toplumlarda kamu denetimi de güçlüdür.

Kontrol soruları

Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.

1. Bir ülkede yetkilerin tek bir kişi ya da grupta toplanmadığını gösteren ilke hangisidir? (Şıklar: Çoğulculuk · Kuvvetler ayrılığı · Seçim ilkesi · Şeffaflık)
2. Aşağıdakilerden hangisi demokrasinin temel ilkelerinden biridir? (Şıklar: Kuvvetler ayrılığı · Tek parti yönetimi · Ayrıcalıklı sınıf · Açık oy kullanımı)
3. Demokraside egemenlik kime aittir? (Şıklar: Krala · Halka · Orduya · Zümreye)

Cevap anahtarı: 1) Kuvvetler ayrılığı — Erklerin birbirinden ayrılarak denge kurması, yetkilerin tek elde toplanmasını engeller.

2) Kuvvetler ayrılığı — Yasama, yürütme ve yargının ayrı olması anlamına gelen kuvvetler ayrılığı demokrasinin ilkelerindendir.

3) Halka — Demokrasinin temelinde halkın egemenliği, yani millî egemenlik ilkesi yer alır.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Küresel Sorunlar ve İş Birliği — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Küreselleşmenin İnsan ve Toplum Hayatına Etkisi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Bölgesel ve Küresel Sorunların Çözümünde Ülkemizin Rolü — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Türkiye Cumhuriyeti'nin Nitelikleri — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Kaynak ve doğruluk notu

Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Demokrasi ve Cumhuriyet için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Demokrasinin temel ilkelerini (millî egemenlik, çoğulculuk, katılım, hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı) açıklayıp her ilkeye birer örnek olay yazınız. (15 puan)
• Cumhuriyet ile demokrasinin farkını bir örnekle açıklayıp bir ülkede cumhuriyet varken demokrasinin eksik kalabileceği üç durumu yazınız. (10 puan)
• Okulunuzda öğrenci meclisi kurulacağını düşününüz. Demokrasinin temel ilkelerini (egemenlik, eşitlik, özgür irade, hukuk devleti) açıklayınız, öğrenci meclisinde bu ilkelerin nasıl uygulanacağını dör… (25 puan)

Özet

Demokrasi halkın egemenliğine dayanır; millî egemenlik, seçim, çoğulculuk, katılım ve hukukun üstünlüğü ilkelerine sahiptir. Cumhuriyet, devlet başkanının seçimle belirlendiği yönetim biçimidir ve 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir. Hukuk devleti ve katılımcılık, demokrasinin işleyişini güvence altına alır.

Kendini Dene

Soru: Demokrasinin temel ilkelerini (millî egemenlik, çoğulculuk, katılım, hukukun üstünlüğü, kuvvetler ayrılığı) açıklayıp her ilkeye birer örnek olay yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş ilkenin doğru tanımlanması 5 puan (her biri 1 puan); millî egemenlik için oy kullanma örneği 2 puan; çoğulculuk için çok partili seçim örneği 2 puan; katılım için dilekçe ya da dernek örneği 2 puan; hukukun üstünlüğü için eşit kanun uygulaması örneği 2 puan; kuvvetler ayrılığı için meclis-hükümet ayrımı 1 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan.