Yazım Kuralları ve Noktalama

Konu Anlatımı

Tanım ve Temel Kavramlar

Yazım kuralları, dilin yazılı olarak doğru ve tutarlı biçimde kullanılmasını sağlayan ölçütler bütünüdür. Bu kurallar, aynı sözcüğün farklı kişiler tarafından farklı yazılmasını önler ve okur ile yazar arasında anlam kaybını ortadan kaldırır. Yazım kurallarının temel başlıkları büyük harf kullanımı, sözcüklerin bitişik ya da ayrı yazılması, sayıların yazımı ve noktalama işaretleridir.

Yazım hataları, çoğu zaman bir okuma ve dikkat sorunundan çok, kuralın hangi durumda geçerli olduğunun bilinmemesinden doğar. Bu yüzden her kuralın, birbirine benzeyen iki ayrı durum arasında ayrım yaptığı unutulmamalıdır.

Büyük ve Küçük Harf Kuralları

Büyük harfle yazılacak temel durumlar şunlardır: cümlenin ilk harfi, adlar ve ad niteliği taşıyan özel isimler, millet ve kavram adları, hafta ve ay adları, dini ve millî bayram adları, kısaltmalar ve devlet ile kurum adları. Örneğin Pazartesi, Ekim, Ramazan Bayramı, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, Türkiye Cumhuriyeti, TBMM bu kurala girer.

Unvanlar, adlarla birlikte kullanıldığında küçük harfle yazılır: Mehmet Bey, Ayşe Hanım, Ali Öğretmen. Ayrıca birleşik isimlerde sıfat olan sözcükler ayrı yazılır ve büyük harf almaz: güzel gün, kırmızı elma, uzun yol. Cümle ortasındaki bir sıfatın büyük harfle başlaması, en sık görülen yazım hatalarından biridir.

Sayıların ve Kısaltmaların Yazımı

Sayıların yazımında belirleyici olan basamak sayısıdır. Bin den küçük sayılar yazıyla, bin ve daha büyük sayılar rakamla yazılır: beş yüz, on iki; 5000, 20000. Binlik ayracı olarak nokta kullanılır ve gereksiz sıfır atılmaz. Yüzyıl, asır ve sıra bildiren sayılar nokta ile birleştirilir: 20. yüzyıl, 14. yüzyıl, 1923 yılı. Ondalık sayılarda virgül kullanılır: 3,5 metre.

Kısaltmalarda hem büyük hem nokta birlikte düşünülür: T.C., TBMM, A.Ş. Kısaltmaların heceleri ayrı ayrı büyük harfle başlar. Özel adların sonuna gelen ekler kesme işaresiyle ayrılır: Ankara'nın, Ali'nin. Aynı işaret, sayıların sonunda ve kısaltmalarda da kullanılır: 1923'te, TBMM'de, ayın 23'ünde.

De, Da, Mi ve Ki Ayrımı

Yer ve zaman bildiren hâl eki olan de, da daima bir önceki sözcüğe bitişik yazılır: okulda, evde, parkta, bizimle. Buna karşılık karşıtlık ya da pekiştirme bildiren de, da ayrı yazılır: Ali de geldi, bende de var, okulda da kalalım. Soru eki mi ise her zaman ayrı yazılır: geldi mi, gidiyor musun. Bağımlı cümledeki ki ayrı, sözcüğe eklenen ki ise bitişik yazılır: geldi ki herkes şaşırdı; benimki, okuldaki, geleceği.

Noktalama İşaretleri

Noktalama işaretleri, cümlenin bittiğini, durulduğunu ya da anlamın nerede değiştiğini gösterir. Nokta cümle sonunu, virgül sıralı sözcükleri ve girişik cümleleri ayırır, iki nokta örnekleme ve genel ifadenin öncesini, noktalı virgül eş görevli cümleleri, soru işareti soruyu, ünlem ise coşku ve emri bildirir. Ayraç açıklama ve örnek için, tire sıra belirsizliği için, ikili çizgi ise ara cümle ve örnek için kullanılır.

Her işaretin kendine özgü bir işlevi vardır. Örneğin iki nokta, yalnızca örnekleme öncesinde değil, saat ve tarih gibi birleştirmelerde de yer alır: 10:30. Noktalı virgül ise tamamen ayrı cümleleri aynı yapı içinde tutar. Bu yüzden işaretin adını bilmek yetmez, hangi durumda kullanıldığını da bilmek gerekir.

Adım Adım Yöntem: Yazım Sorusu Çözümü

Önce soru kökü okunur: büyük harf mi, ayrı mı bitişik mi, hangi noktalama işareti mi. İkinci adımda sözcüğün cümledeki işlevi belirlenir: ad mı, unvan mı, edat mı, bağlaç mı. Üçüncü adımda kuralın istisnası var mı diye kontrol edilir; yazım kurallarında istisna, çoğu zaman yanlış şıkkı doğurur. Son adımda seçenekler tek tek denenir ve cümle sesli okunur; kulak, noktalama hatalarını yakalamada güvenilir bir yoldur.

Sınav Odaklı Özet

Sınavlarda en çok çıkan yazım başlıkları şunlardır: adlar ve cümle başı büyük harftir, unvanlar adla birlikte küçük yazılır, hâl eki bitişik, pekiştirme edatı ayrıdır, soru eki ayrıdır, bin den küçük sayılar yazıyla yazılır, yüzyıl ve sıra bildiren sayılar noktayla birleştirilir, özel adlara gelen ek kesme işaresiyle ayrılır. Noktalama tarafında virgülün girişik cümle öncesi ve sıralı sözcükler arasında, iki noktanın örnek öncesinde, noktalı virgülün eş görevli cümleler arasında kullanıldığı unutulmamalıdır.

Ne Öğreneceğiz

Büyük ve küçük harf kurallarını, sayıların yazımını, de-da-mi-ki ayrımını ve noktalama işaretlerinin kullanımını örneklerle açıklar. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Büyük harfle yazılacak sözcük türlerini belirtir.
• Sayıların ve kısaltmaların yazım kurallarını uygular.
• De, da, mi, ki sözcüklerinin yazımını doğru seçer.
• Noktalama işaretlerini uygun yerlerde kullanır.
• Yazım ve noktalama hatalarını metin içinde tespit eder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Birleşik isimlerde sıfat olan sözcük ayrı yazılır ve büyük harf almaz.
• Kısaltmalarda her hece büyük harfle başlar ve noktalama işareti gerekir.
• Ondalık sayılarda virgül, binlik ayracında nokta kullanılır.
• Bağımlı cümlede ki ayrı, sözcüğe eklenen ki bitişik yazılır.
• Girişik cümlelerden önce virgül konur.
• Noktalı virgül, eş görevli iki cümleyi aynı yapı içinde ayırır.
• Emir ve coşku bildiren cümlelerin sonunda ünlem işareti bulunur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Cümle ortasındaki hangi sözcük büyük harfle yanlış yazılmıştır: Ali pazartesi okula geldi / Ali okula geldi / Ali ekim ayında geldi / Ali önce geldi?

1. Adım 1: Adlar her zaman büyük harfle yazılır: Ali doğrudur.
2. Adım 2: Hafta ve ay adları da büyük harfle başlar.
3. Adım 3: Pazartesi ve Ekim bu kurala girer, küçük yazılmışsa hatalıdır.

Sonuç/cevap: Pazartesi ve Ekim sözcükleri büyük harfle başlamalıdır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Unvanları adla birlikte büyük harfle yazmak: Mehmet Bey, Ayşe Hanım şeklinde unvanlar küçük harfle yazılır; büyük harf yalnızca cümle başında ya da tek başına kullanılır.

Hâl eki ile pekiştirme edatını aynı yazmak: Okulda bitişiktir, Ali de ayrıdır; ikisinin işlevi birbirinden farklıdır.

Soru ekini bitişik yazmak: Soru eki mi ayrı yazılır; bitişik yazım soru anlamı kaybettirir.

Binlik ayracını atlamak: 5000 yerine 5000 yazılır ve gereksiz sıfır atılmaz.

Yazıyla yazılacaksayıları rakamla yazmak: Bin den küçük sayılar yazıyla yazılır: beş yüz, on iki.

Noktalı virgülü yalnızca uzun cümlelerde aramak: Noktalı virgül, uzunlukla değil eş görevli cümle yapısıyla ilgilidir.

Kendini Dene

Soru: Aşağıdaki cümlede yazım ve noktalama hatalarını bulunuz: 'Ankaranın 1923te kurulan başkentimiz oldugunu hepimiz biliyoruz muyuz?' Hataları düzeltip doğru cümleyi yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: 'Ankara'nın' kesme işareti hatasının bulunması 3 puan; '1923'te' kesme işareti hatasının bulunması 3 puan; 'olduğunu' yazım hatasının bulunması 3 puan; soru ekinin ayrı yazımının düzeltilmesi 3 puan; cümlenin noktalama işaretleriyle tamamlanması 3 puan. Toplam 15 puan.