Konu Anlatımı
Bu konuda ne öğreneceğiz?
Bu konuda üç beceriyi birlikte çalışacağız: dinleme, konuşma ve sözlü anlatım. Dinlemede bir sözcüğü ya da mesajı sesli olarak algılama ve anlamlandırma becerisini, iyi dinleme için neler yapılması gerektiğini öğreneceğiz. Konuşmada uyulması gereken kuralları inceleyeceğiz. Sözlü anlatım türlerini ve tanıtıcı konuşmanın bölümlerini öğreneceğiz.
Dinleme
Dinleme, bir sözcüğü ya da mesajı sesli olarak algılama ve anlamlandırma becerisidir. İyi dinleme için beş davranış öne çıkar: odaklanmak, not tutmak, soru sormak, özetlemek ve kendi sözcüğüyle aktarmak. Bu beş davranış birlikte kullanıldığında dinleme hem anlamlı hem kalıcı olur.
Dinlemede amaç belirlemek dinlemeyi kolaylaştırır. Amaç bilgi edinmek ya da hoş vakit geçirmek olabilir. Amaç önceden bilindiğinde dinleyen kişi hangi ayrıntıya dikkat edeceğini bilir ve dikkatini yönlendirebilir.
Konuşma Kuralları
Konuşmada uyulması gereken kurallar vardır: sesin yüksekliği, konuşma hızı, anlaşılırlık, tonlama, duraklamalar, beden dili ve göz teması uygun olmalıdır. Bu yedi başlık konuşmanın kalitesini belirler. Sesin yüksekliği dinleyicinin rahat duyacağı ölçüde olmalı, konuşma hızı dinleyicinin anlayacağı biçimde ayarlanmalıdır.
Duraklamalar konuşmada bir hata değildir. Duraklama, dinleyiciye düşünme zamanı verir ve konuşmayı daha anlaşılır kılar. Beden dili ve göz teması ise konuşmanın güvenilirliğini artırır; karşındakine bakmadan konuşmak ilgi eksikliği belirtisi sayılır.
Sözlü Anlatım Türleri
Sözlü anlatım türleri beş tanedir: tanıtma (tanıtıcı konuşma), konuşma, söyleşi, münazara ve sunum. Her türün kendine özgü bir yapısı vardır. Tanıtma bir kişi, yer ya da kurumu tanıtır; konuşma bir konu üzerinde görüş bildirir; söyleşi bir konu üzerinde birden çok kişinin düşüncesini paylaşır; münazara karşı görüşlerin karşılıklı tartışıldığı bir türdür; sunum ise bilgiyi düzenli biçimde aktarır.
Tanıtıcı konuşmanın üç bölümü vardır: giriş, gelişme ve sonuç. Konuya baştan sona bir düzen içinde değinilir ve bağ bütünlüğü bozulmaz. Konuşmada hazır cümle kalıpları kullanmak akıcılığı artırır. Hoş geldiniz, dinlediğiniz için teşekkür ederim gibi kalıplar dinleyiciyle bağ kurar ve konuşmanın başından sonuna kadar düzenli gitmesini sağlar.
| Sözlü Anlatım Türü | Konunun Özelliği |
|---|
| Tanıtma (tanıtıcı konuşma) | Bir kişi, yer ya da kurumu tanıtır |
| Konuşma | Bir konu üzerinde görüş bildirir |
| Söyleşi | Bir konu üzerinde birden çok kişi düşüncesini paylaşır |
| Münazara | Karşı görüşler karşılıklı tartışılır |
| Sunum | Bilgi düzenli biçimde aktarılır |
Basit Örnek
Günlük hayattan bir uygulama şöyle verilebilir: Bir öğrenci sınıfa yeni gelen arkadaşını tanıtmak istiyor. Önce amacını belirler; dinleyicilerin amacı tanıtıcı konuşmadır. Sonra hazır bir kalıp kullanır: «Hepinizi dinlediğiniz için teşekkür ederim.» Ardından giriş bölümünde kendisini tanıtır, gelişme bölümünde arkadaşının özelliklerini sıralar, sonuç bölümünde ise arkadaşını dinleyenlere tanıtır. Konuşma boyunca sesini ve konuşma hızını dinleyiciye göre ayarlar.
Başka bir uygulama dinlemekle ilgilidir. Bir öğrenci sunum dinlerken amacını belirlemiştir: sunumun ana fikrini öğrenmek. Bu yüzden dinlerken not tutar, anlamadığı yeri sorar ve sonunda sunumu kendi sözcüğüyle özetler.
İleri Örnek
İleri düzeyde zorluk, bağ bütünlüğünün korunmasıdır. Tanıtıcı konuşmada konuya baştan sona bir düzen içinde değinilir. Bu düzen bozulursa dinleyici nerede olduğunu anlayamaz. Bu yüzden konuşma öncesinde bir taslak hazırlamak, bölümleri belirlemek ve her bölüme uygun cümle kalıpları seçmek bağ bütünlüğünü korur.
Konuşmada duraklamalar da bilinçli kullanılmalıdır. Aceleci konuşan biri, kendi sözcüğüyle aktarırken düşüncesini kaybedebilir. Hazır cümle kalıpları hem anlaşılırlık hem de akıcılık sağlar: hoş geldiniz kalıbı dinleyiciyi selamlarken, dinlediğiniz için teşekkür ederim kalıbı konuşmanın sonuna geçiş yaparken kullanılır.
Sözlü anlatımın türleri birbirine karışabilir. Örneğin bir toplantıda karşı görüşler tartışılıyorsa bu münazara, bir konu üzerinde görüş bildiriliyorsa bu konuşmadır. Türü belirleyen şey metnin değil, konunun ve katılımcıların birbirine nasıl baktığıdır.
- Odaklanmak: Sesli mesajı dikkatle almak.
- Not tutmak: Anahtar bilgileri yazıyla kayda geçirmek.
- Soru sormak: Anlaşılmayan yeri sormak.
- Özetlemek: Dinleneni kısaca söylemek.
- Kendi sözcüğüyle aktarmak: Anlatılanı kendi cümleleriyle yeniden söylemek.
Özgün örnek dize: Dinlemek odakla başlar, notla derinleşir; soru ile belirsizlik çözülür, özet ile anlam oturur. Sözlü anlatımda düzen, uygun ses ve uygun hız birlikte iş görür.
Özgün örnek paragraf: Sınıfta bir tanıtma konuşması hazırlandı. Konuşmacı önce amacını belirledi: dinleyenler, konuşulan kişiyi tanımak istiyor. Giriş bölümünde «Hoş geldiniz» diyerek selamladı ve kendini tanıttı. Gelişme bölümünde konuşulan kişinin çalışma alışkanlıklarını sıraladı, bunları örneklerle açıkladı. Sonuç bölümünde «Dinlediğiniz için teşekkür ederim» diyerek konuşmayı kapattı. Konuşma boyunca ses yüksekliğini ve konuşma hızını dinleyiciye göre ayarladı, gerektiğinde duraksadı ve dinleyicilerin göz temasına dikkat etti.
Sık Yapılan Hatalar
- Yanlış: İyi dinleme yalnızca dikkatli olmakla sağlanır. Doğru: İyi dinleme için odaklanmak, not tutmak, soru sormak, özetlemek ve kendi sözcüğüyle aktarmak gerekir.
- Yanlış: Konuşmada duraklamak hata sayılır. Doğru: Duraklamalar konuşmayı daha anlaşılır kılar ve dinleyiciye düşünme zamanı verir.
- Yanlış: Tanıtıcı konuşmada hazır cümle kalıpları kullanılmaz. Doğru: Hazır cümle kalıpları konuşmanın akıcılığını artırır ve bağ kurmayı kolaylaştırır.
- Yanlış: Sözlü anlatım türlerinden biri olan münazara, bir konu üzerinde görüş bildirmektir. Doğru: Münazarada karşı görüşler karşılıklı tartışılır. Görüş bildirmek ise konuşma türünün özelliğidir.
- Yanlış: Sözlü anlatımda göz temasına dikkat etmek gerekmez. Doğru: Göz teması, beden dili ve tonlama konuşma kuralları arasındadır ve anlaşılırlığı artırır.
- Yanlış: Tanıtıcı konuşmada bağ bütünlüğü bozulabilir, önemli değildir. Doğru: Tanıtıcı konuşmada konuya baştan sona bir düzen içinde değinilir ve bağ bütünlüğü bozulmaz.
Özet
Dinleme, bir sözcüğü ya da mesajı sesli olarak algılama ve anlamlandırma becerisidir. İyi dinleme için odaklanmak, not tutmak, soru sormak, özetlemek ve kendi sözcüğüyle aktarmak gerekir. Dinlemede amaç belirlemek dinlemeyi kolaylaştırır; amaç bilgi edinmek ya da hoş vakit geçirmek olabilir. Konuşma kuralları şunlardır: sesin yüksekliği, konuşma hızı, anlaşılırlık, tonlama, duraklamalar, beden dili ve göz teması uygun olmalıdır. Sözlü anlatım türleri tanıtma (tanıtıcı konuşma), konuşma, söyleşi, münazara ve sunumdur. Tanıtıcı konuşmanın bölümleri giriş, gelişme ve sonuçtur; konuya baştan sona bir düzen içinde değinilir ve bağ bütünlüğü bozulmaz. Konuşmada hazır cümle kalıpları kullanmak akıcılığı artırır; hoş geldiniz, dinlediğiniz için teşekkür ederim gibi kalıplar bu amaçla kullanılır.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Dinleme yalnızca duymak değil, anlamlandırmaktır.
- İyi dinleme için beş davranış birlikte uygulanmalıdır.
- Dinleme amacı önceden belirlenirse dikkat yönlendirilebilir.
- Duraklama konuşmanın doğal bir parçasıdır ve anlaşılırlığı artırır.
- Sözlü anlatımın beş türü vardır ve her biri farklı bir katılımcı düzenine dayanır.
- Tanıtıcı konuşmada bağ bütünlüğü korunmalıdır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: İyi Dinleme Davranışlarını Sıralama konusunun adımları:
- Adım 1: Önce dinleme amacını belirler; sunumun ana fikrini öğrenmek istiyordur.
- Adım 2: Odaklanır ve anahtar bilgileri not tutar.
- Adım 3: Anlamadığı yeri sorar, sonra özetler ve kendi sözcüğüyle aktarır.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Dinleme yalnızca duymak değil, anlamland | Dinleme yalnızca duymak değil, anlamlandırmaktır. |
| İyi dinleme için beş davranış birlikte u | İyi dinleme için beş davranış birlikte uygulanmalıdır. |
| Dinleme amacı önceden belirlenirse dikka | Dinleme amacı önceden belirlenirse dikkat yönlendirilebilir. |
| Duraklama konuşmanın doğal bir parçasıdı | Duraklama konuşmanın doğal bir parçasıdır ve anlaşılırlığı artırır. |
| Sözlü anlatımın beş türü vardır ve her b | Sözlü anlatımın beş türü vardır ve her biri farklı bir katılımcı düzenine dayanır. |
| Tanıtıcı konuşmada bağ bütünlüğü korunma | Tanıtıcı konuşmada bağ bütünlüğü korunmalıdır. |
Kendini Dene
Soru: İyi dinleme için gereken beş davranışı sıralayarak yaz ve her birinin ne işe yaradığını açıkla.
Örnek cevap: Çalışma: Beş davranış sırayla yazıldı: odaklanmak, not tutmak, soru sormak, özetlemek, kendi sözcüğüyle aktarmak. Odaklanmanın mesajı dikkatle almaya, not tutmanın anahtar bilgileri yazıyla kayda geçirmeye, soru sormanın anlaşılmayan yeri çözmeye, özetlemenin dinleneni kısaca söylemeye, kendi sözcüğüyle aktarmanın ise yeniden ifade etmeye yaradığı yazıldı. Puanlama anahtarı: beş davranış sırayla yazılmış (7 puan), her davranışın işlevi açıklanmış (10 puan), dinleme tanımına yer verilmiş (5 puan).
