5. SınıfSosyal Bilgiler
Sosyal Bilgiler · 5. Sınıf · EVİMİZ DÜNYA
Doğada kendiliğinden oluşan, insanların müdahalesi olmadan var olan varlıkların oluşturduğu çevreye doğal çevre denir. Dağlar, nehirler, ormanlar, toprak ve hava doğal çevreye girer. İnsanların eliyle oluşturulan, yolların, binaların, köprülerin, tarlaların ve fabrikaların bulunduğu çevreye ise beşerî çevre denir. İki çevre birbirinden ayrı değildir; insanlar doğal çevreyi değiştirir, doğal çevre de beşerî çevreyi etkiler.
Doğal çevrede değişimler iki kaynaktan gelir. Doğal etkenler deprem, volkanik patlama, sel, kuraklık, fırtına ve orman yangınları gibi olaylardır. Beşerî etkenler ise ağaç kesimi, maden çıkarımı, aşırı sulama, yapılaşma ve endüstriyel atıklar gibi insan faaliyetlerinden doğar. İnsan kaynaklı etkenler doğada hızlı ve kalıcı bozulmalara yol açtığı için büyük önem taşır.
| Değişim | Nedeni | Olası sonucu |
|---|---|---|
| Ormanların azalması | Ağaç kesimi ve yangın | Toprak erozyonu ve hava kirliliği |
| Su kaynaklarının azalması | Aşırı sulama ve kirlilik | Tarımda verim düşüklüğü |
| Yerleşim alanlarının genişlemesi | Nüfus artışı ve yapılaşma | Tarım alanlarının daralması |
| Hava kirliliği | Sanayi ve trafik emisyonları | Solunum hastalıkları |
İnsanlar yeni yerleşim alanları kurar, yollar ve köprüler yapar, üretim tesisleri açar, sulama ve enerji sistemleri kurar. Bu çalışmalar yaşamı kolaylaştırır. Ancak yeşil alanları yok eden yapılaşma, tarihî dokuyu bozan uygulamalar ve düzensiz kentleşme beşerî çevreyi olumsuz etkiler. Bir ilde nüfus arttıkça konut ihtiyacı da artar; bu ihtiyaç karşılanırken doğal alanlar korunmazsa çevre zarar görür.
Çevredeki değişimler hem olumlu hem olumsuz sonuçlar doğurabilir. Baraj kurulması sulamayı ve elektrik üretimini sağlarken yandaki balık yaşamını etkileyebilir. Koruma için ağaçlandırma yapılması, atıkların ayrıştırılması, su tasarrufu yapılması ve yeşil alanların korunması gerekir. Bunların yanı sıra halkın bilinçlendirilmesi de çevrenin korunmasında belirleyicidir.
Doğal çevre insan müdahalesi olmadan oluşan varlıkların oluşturduğu çevredir; beşerî çevre ise insanların eliyle yaptığı yapı ve tesislerden oluşur. Doğal çevredeki değişimler doğal etkenlerden ve insan faaliyetlerinden kaynaklanabilir. Orman azalması, su kirliliği, yapılaşma ve hava kirliliği başlıca sorunlardır. Bu değişimler yaşamı kolaylaştırabilir ancak çevreye zarar verebilir; ağaçlandırma, atık ayrıştırma, su tasarrufu ve bilinçlendirme koruma yollarıdır.
Birinci hata, doğal çevredeki bütün değişimleri insanlardan kaynaklandırmaktır. Deprem ve sel gibi doğal etkenler de çevreyi değiştirir. İkinci hata, beşerî çevredeki her değişimi zararlı saymaktır. Baraj, yol ve hastane yapımı yaşamı kolaylaştırır; önemli olan ölçünün doğaya verilen zarardır. Üçüncü hata, çevre korumanın yalnızca büyük projelerle ilgili olduğunu düşmektir. Küçük atık toplama ve tasarruf davranışları da etkilidir.
İlin doğal çevresinde ve insanların oluşturduğu beşerî çevrede meydana gelen değişimlerin nedenleri, sonuçları ve korunma yolları incelenir. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir ilde hem sel felaketi yaşanmış hem de madenler kapatılmıştır. Bu iki olayın etken türünü belirleyiniz.
Sonuç/cevap: Sel doğal etkendir; maden kapatma kararı ise insan faaliyetinden doğan beşerî bir etkendir.
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Yerleşim alanları hızla genişleyen bir ilde çevreyi korumak için neler yapılabilir?
Sonuç/cevap: Yapılaşmayı sınırlandırmak, yeşil alanları korumak, ağaçlandırma yapmak, atıkları ayrıştırmak ve halkı bilinçlendirmek.
Örnek 1: Doğal ve Beşerî Etkeni Ayırma konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Doğal çevre insan müdahalesi olmadan, be | Doğal çevre insan müdahalesi olmadan, beşerî çenvre ise insan faaliyetleriyle oluşur. |
| Doğal çevredeki değişimlerin bir bölümü | Doğal çevredeki değişimlerin bir bölümü doğal etkenlerden, bir bölümü insan faaliyetlerinden kaynaklanır. |
| Orman azalması erozyona, su kirliliği su | Orman azalması erozyona, su kirliliği su kaynaklarının azalmasına yol açar. |
| Yerleşim alanlarının genişlemesi tarım a | Yerleşim alanlarının genişlemesi tarım alanlarını daraltarak gıda üretimini etkiler. |
| Beşerî çevredeki her değişim zararlı değ | Beşerî çevredeki her değişim zararlı değildir; ölçüt doğaya verilen zarardır. |
| Ağaçlandırma, atık ayrıştırma, su tasarr | Ağaçlandırma, atık ayrıştırma, su tasarrufu ve halkı bilinçlendirme çevreyi korumanın başlıca yollarıdır. |
Soru: Yasadığınız ilde gözlemlediğiniz bir çevre değişimini seçerek nedenlerini, sonuçlarını ve korunması için önerilerinizi yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Gözlemlenen bir değişimin somut biçimde yazılması 4 puan; doğal ve beşerî etkenlerin ayırt edilerek açıklanması 5 puan; en az iki sonucun belirtilmesi 4 puan; üç koruma önerisinin sunulması 5 puan; düzenli anlatım 2 puan.
Doğada kendiliğinden oluşan, insanların müdahalesi olmadan var olan varlıkların oluşturduğu çevreye doğal çevre denir. Dağlar, nehirler, ormanlar, toprak ve hava doğal çevreye girer. İnsanların eliyle oluşturulan, yolların, binaların, köprülerin, tarlaların ve fabrikaların bulunduğu çevreye ise beşerî çevre denir. İki…
Doğal çevre insan müdahalesi olmadan, beşerî çenvre ise insan faaliyetleriyle oluşur.
Bütün çevre değişimlerini insana bağlamak: Deprem, sel ve kuraklık gibi doğal etkenler de doğal çevreyi değiştirir, değişimlerin tümü beşerî değildir. Beşerî çevredeki her değişimi zararlı saymak: Baraj, yol ve hastane yapımı yaşamı kolaylaştırır; ölçüt doğaya verilen zarardır.
Doğal çevre: insan müdahalesi olmadan oluşan dağ, su, toprak, hava gibi varlıklardır. · Beşerî çevre: insanların yaptığı binalar, yollar, tesisler ve düzenlemelerdir. · Doğal etken: deprem, sel, kuraklık gibi insan dışı çevre değiştiricidir. · Beşerî etken: ağaç kesimi, yapılaşma ve kirlilik gibi insan kaynaklı…
Doğal çevre ile beşerî çevre kavramlarını açıklayarak farkını belirtir. İlinde doğal çevrede görülen değişimlerin nedenlerini araştırır. Beşerî çevrede oluşan değişimlerin sonuçlarını örneklerle değerlendirir.
Binalar, yollar ve fabrikaların oluşturduğu çevreye ne denir?
Doğru cevap: A) Beşerî çevre
İnsanların eliyle inşa ettiği yapı ve tesislerin oluşturduğu çevre beşerî çevre olarak adlandırılır.
Aşağıdakilerden hangisi doğal çevreye örnek değildir?
Doğru cevap: B) Baraj gölü.
Baraj gölü insan yapımı bir su kütleliği olduğu için beşerî çevreye girer; nehir, orman ve dağ doğal çevredir.
Baraj ve yol yapımı gibi beşerî çevre değişimleri nasıl değerlendirilmelidir?
Doğru cevap: D) Doğaya verilen zarar ölçülerek olumlu ve olumsuz yönleriyle birlikte değerlendirilir
Beşerî çevre değişimlerinin hem yararı hem zararı vardır; değerlendirme ölçütü, doğaya ve insan yaşamına verilen etkidir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Sosyal Bilgiler için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Yaşadığı İlde Doğal ve Beşerî Çevredeki Değişim konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç