4. SınıfTürkçe
Türkçe · 4. Sınıf · DEMOKRATİK YAŞAM
Bu derste şunları öğreneceksin:
Bu konuyu anlamak için önce Çok Anlamlı Cümleler konusunu bilmen gerekir. Çok anlamlı cümle, tek bir yapının birden çok anlama gelebildiği cümledir.
Şiir metninde dize, ölçü, uyak ve redif kavramlarını tanıtır; nazım ve nesir ayrımını yaparak şiirin sesli ve anlamlı yapısını kavratır, öğrencinin kendi dört altı dizesini oluşturmasını sağlar.
Şiir metninin dize ve ölçü kavramlarını tanımlayabilir Şiirin temel birimi dizedir; dize olmayan metin şiir sayılmaz.
Şiirin temel birimi dizedir; dize olmayan metin şiir sayılmaz.
Türkçede en yaygın ölçü hece ölçüsüdür ve dizelerin hece sayısı birbirine yakın tutulur.
Uyak, dize sonundaki kafiye görevli sözcüklerin ses benzerliğidir.
Redif, uyağın önünde gelen ve bütün dizelerde aynı biçimde tekrarlanan sözcüktür.
Nazım dize, ölçü ve uyakla; nesir ise düz cümlelerle kurulur.
Kafiyeli sözcükler ölçüyü değil, ses uyumunu sağlar; ikisi farklı ölçütlerdir.
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Şiir | dize + ölçü + uyak |
| Dize | ölçüsü ve kafiyesi düzenli kurulmuş satır |
| Ölçü | dizelerin aynı ses düzeniyle kurulması |
| Uyak | dize sonlarındaki ses benzerliği |
| Redif | uyağın önünde tekrarlanan sabit sözcük |
| Nazım | dize, ölçü, uyak; nesir = düz cümle |
Adım 1: Dizedeki bütün sözcükleri sırayla yaz.
Adım 2: Her sözcüğin kaç heceli olduğunu tek tek belirle.
Adım 3: Hece sayılarını toplayarak dize toplamını bul.
Adım 4: Toplamın, ölçüye uygun hece aralığında olup olmadığını değerlendir.
Sonuç: Dize on hecelidir ve ölçüye uygundur: kuş(1)-lar(2) hep(3) ay(4)-nı(5) ça(6)-tı(7)-da(8) u(9)-çar(10).
Adım 1: Her dizenin sonundaki sözcüğü belirle.
Adım 2: Son sözcüklerin son seslerini karşılaştır.
Adım 3: Benzer ses oluşturan sözcükleri ayır.
Adım 4: Kafiyeli sözcükleri ayrıca dize sonlarıyla birlikte belirt.
Sonuç: Kafiyeli sözcükler sarsıldı ve taşıdıdır. İki sözcük de al sesiyle biter ve dize sonlarında yer alır.
Adım 1: Dize sonlarını ve ondan önceki sözcükleri yaz.
Adım 2: Her iki dizede de aynı yerde geçen sözcüğü ara.
Adım 3: Bu sözcüğün uyağın önünde mi yer aldığını denetle.
Adım 4: Uyağın önünde tekrarlanan sözcüğün redif olduğunu belirle.
Sonuç: Sözcük rüzgârdır. Uyağın önünde ve her iki dizede aynı biçimde tekrarladığı için rediftir.
Adım 1: Metinde dize bulunup bulunmadığına bak.
Adım 2: Cümlenin düz bir cümle olarak kurulup kurulmadığını denetle.
Adım 3: Ölçü ve uyak düzeni olup olmadığını sor.
Adım 4: Eksik olan ölçüye göre türü belirle.
Sonuç: Metin nesirdir. Dize, ölçü ve uyak düzeni bulunmadığı için şiir sayılmaz.
Adım 1: Konu seç ve dize sayısını dört olarak belirle.
Adım 2: Her dizeyi aynı hece sayısında kur.
Adım 3: Birinci ve üçüncü, ikinci ve dördüncü dize sonlarına kafiyeli sözcükler yerleştir.
Adım 4: Redif kullanırsan, uyağın önüne bütün dizelerde aynı sözcüğü koy.
Sonuç: "Sabah bahçeye çıkıp gezerim, / Çınarın gölgesinde beklerim. / Kuşlar hep aynı çatıda uçar, / Akşam yıldızlar bizimle uyar." Dört dize de on hecelidir; gezerim ile beklerim, uçar ile uyar uyak kurmuştur.
Önce kolay bir örnekle başlayalım.
Örnek 1: Bir Dizenin Ölçüsünü Bulma
"Kuşlar hep aynı çatıda uçar" dizesinin hece ölçüsüne uygun olup olmadığını değerlendiriniz.
Cevap: Dize on hecelidir ve ölçüye uygundur: kuş(1)-lar(2) hep(3) ay(4)-nı(5) ça(6)-tı(7)-da(8) u(9)-çar(10).
Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.
Örnek 5: Kendi Şiirini Yazma
Kafiyeli ve aynı ölçüde dört dize yazarak kısa bir şiir oluşturunuz.
Cevap: "Sabah bahçeye çıkıp gezerim, / Çınarın gölgesinde beklerim. / Kuşlar hep aynı çatıda uçar, / Akşam yıldızlar bizimle uyar." Dört dize de on hecelidir; gezerim ile beklerim, uçar ile uyar uyak kurmuştur.
İki örneği birlikte adım adım çözelim.
Örnek 2: Uyaklı Sözcükleri Bulma
"Akşam olunca ağaçlar sarsıldı, / Rüzgâr her yana kırmızı yaprak taşıdı" dizelerinde hangi sözcükler uyak kurmuştur?
Cevap: Kafiyeli sözcükler sarsıldı ve taşıdıdır. İki sözcük de al sesiyle biter ve dize sonlarında yer alır.
Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.
| Kavram | Ne ifade eder | Ayrımı |
|---|---|---|
| Şiir | dize + ölçü + uyak | Şiirin temel birimi dizedir; dize olmayan metin şiir sayılmaz. |
| Dize | ölçüsü ve kafiyesi düzenli kurulmuş satır | Şiirin temel birimi dizedir; dize olmayan metin şiir sayılmaz. |
| Ölçü | dizelerin aynı ses düzeniyle kurulması | Türkçede en yaygın ölçü hece ölçüsüdür ve dizelerin hece sayısı birbirine yakın tutulur. |
| Uyak | dize sonlarındaki ses benzerliği | Uyak, dize sonundaki kafiye görevli sözcüklerin ses benzerliğidir. |
| Redif | uyağın önünde tekrarlanan sabit sözcük | Redif, uyağın önünde gelen ve bütün dizelerde aynı biçimde tekrarlanan sözcüktür. |
| Nazım | dize, ölçü, uyak; nesir = düz cümle | Nazım dize, ölçü ve uyakla; nesir ise düz cümlelerle kurulur. |
Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.
| Öğrendiğimiz bilgi | Günlük hayattan örneği |
|---|---|
| Şiirin temel birimi dizedir; dize olmayan metin şiir sayılmaz. | "Kuşlar hep aynı çatıda uçar" dizesinin hece ölçüsüne uygun olup olmadığını değerlendiriniz. |
| Türkçede en yaygın ölçü hece ölçüsüdür ve dizelerin hece sayısı birbirine yakın tutulur. | "Akşam olunca ağaçlar sarsıldı, / Rüzgâr her yana kırmızı yaprak taşıdı" dizelerinde hangi sözcükler uyak kurmuştur? |
| Uyak, dize sonundaki kafiye görevli sözcüklerin ses benzerliğidir. | "Yolda bizim adımızı atar rüzgâr, / Kırlarda bizim sesimiz akar rüzgâr" dizelerindeki ortak sözcük hangisidir? |
| Redif, uyağın önünde gelen ve bütün dizelerde aynı biçimde tekrarlanan sözcüktür. | "Çocuk bahçeye indi, çiçekleri saydı ve annesine koştu." cümlesi nazım mıdır, nesir mi? |
Şiir, dize adı verilen satırlardan oluşan, ölçü ve uyak düzeni kurmuş kısa bir anlatı biçimidir. Şiirin temel birimi dizedir ve her satır bir dize olarak değerlendirilir. Ölçü, dizelerin hepsinde aynı ses düzeninin kurulmasıdır; Türkçede en yaygın ölçü hece ölçüsüdür ve bu ölçüde dizelerin hece sayıları birbirine yakın tutulur. Uyak, dizelerin sonundaki kafiye görevli sözcükler arasındaki ses benzerliğidir. Redif ise uyağın önünde gelen, bütün dizelerde aynı biçimde tekrarlanan sözcüktür; kafiyeli sözcükler ise bu ses uyumunu sağlayan sözcüklerdir. Şiir ile nesir arasındaki temel ayrım, dize, ölçü ve uyak düzeninin bulunup bulunmamasıdır. Nazım bu düzeni kuran anlatımdır; düz cümlelerle ilerleyen anlatı ise nesirdir. Şiir incelenirken önce dizeye, sonra heceye, en son da dize sonlarındaki uyuma bakmak, kavramları doğru yerine oturtmanın en sağlıklı yoludur.
Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.
Cevap anahtarı: 1) Doğru. Şiir = dize + ölçü + uyak 2) Doğru. Dize = ölçüsü ve kafiyesi düzenli kurulmuş satır 3) Doğru. Ölçü = dizelerin aynı ses düzeniyle kurulması
Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.
Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:
Şiir metninin dize ve ölçü kavramlarını tanımlayabilir Şiirin temel birimi dizedir; dize olmayan metin şiir sayılmaz.
Bu konuyu anlamak için önce Çok Anlamlı Cümleler konusunu bilmen gerekir. Çok anlamlı cümle, tek bir yapının birden çok anlama gelebildiği cümledir. Şiir metninde dize, ölçü, uyak ve redif kavramlarını tanıtır; nazım ve nesir ayrımını yaparak şiirin sesli ve anlamlı yapısını kavratır, öğrencinin kendi dört altı…
Şiirin temel birimi dizedir; dize olmayan metin şiir sayılmaz.
Hata: Redifi, uyakla aynı kavram saymak. Neden yanlış: Uyak dize sonundaki ses benzerliğidir; redif ise uyağın önünde gelen ve bütün dizelerde aynı biçimde tekrarlanan ek sözcüktür. İkisi farklı görev üstlenir. Hata: Kafiyeli sözcüklerin var olmasını ölçünün kanıtı saymak. Neden yanlış: Ölçü, dizelerin hece düzenidir…
Şiir = dize + ölçü + uyak · Dize = ölçüsü ve kafiyesi düzenli kurulmuş satır · Ölçü = dizelerin aynı ses düzeniyle kurulması · Uyak = dize sonlarındaki ses benzerliği
Uyak nasıl tanımlanır?
Doğru cevap: D) Dizelerin sonundaki kafiye görevli sözcüklerin ses benzerliği
Dizelerin sonundaki kafiye kavramı Şiir Metni konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Şiir metninde uyağın önünde tekrarlanan sabit sözcüğe ne denir?
Doğru cevap: A) Dize sonundaki kafiyeli sözcük
Redif, uyak görevli sözcükten önce gelen ve dizelerin hepsinde değişmeden tekrarlayan sabit sözcüktür. Dize başındaki sözcükler ve dize sonundaki kafiyeli sözcükler redifi tanımlamaz.
Şiir metninin temel birimi nedir?
Doğru cevap: D) Dize
Şiirde her satır bir dize olarak adlandırılır ve dize, şiirin en küçük anlamlı ses birimidir. Paragraf düz yazıda, cümle ise nesirde temel birim olduğu için şiir için geçerli değildir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türkçe için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Şiir Metni konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç