Sıralı ve Bağlı Cümleler

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Sıralı cümleyi bağlı cümleden ayırt edebilir.
• Sıralı ve bağlı cümlelerde öznenin ortak kullanımını açıklayabilir.
• Sıralama, neden, koşul ve amaç bildiren bağlaçları doğru kullanabilir.
• Ve, ama, çünkü, ki, ile, gibi bağlaçlarıyla cümle birleştirebilir.
• Birleştirme sırasında virgül ve noktalı virgülü doğru yerleştirebilir.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Türkçemiz ve Edebîyatımız konusunu bilmen gerekir. Türkçemiz ve Edebîyatımız konusunu özetleyelim.

• «Türkçemiz ve Edebîyatımız» konusunda verilen bilgileri sıralar ve özetler.
• «Türkçemiz ve Edebîyatımız» konusuna ait kavramları çalışma kâğıdında uygular.
• «Türkçemiz ve Edebîyatımız» konusuyla ilgili bir problemi çözerek sonuca ulaşır.

Aynı özne ve yüklemi paylaşan sıralı cümleler ile bağlaç yardımıyla birleştirilen bağlı cümleler tanıtılır; sıralama, neden, koşul, amaç, zaman ve yer bildiren bağlaçların cümledeki görevleri ve özne tekrarı kuralı örneklerle açıklanır.

Konu Nedir?

Sıralı cümleyi bağlı cümleden ayırt edebilir. Sıralı cümlede cümleler aynı özne ve yüklemi paylaşır, bu yüzden ikinci özne yazılmaz.

Hedefler

• Sıralı cümleyi bağlı cümleden ayırt edebilir.
• Sıralı ve bağlı cümlelerde öznenin ortak kullanımını açıklayabilir.
• Sıralama, neden, koşul ve amaç bildiren bağlaçları doğru kullanabilir.
• Ve, ama, çünkü, ki, ile, gibi bağlaçlarıyla cümle birleştirebilir.
• Birleştirme sırasında virgül ve noktalı virgülü doğru yerleştirebilir.

Önemli Noktalar

Sıralı cümlede cümleler aynı özne ve yüklemi paylaşır, bu yüzden ikinci özne yazılmaz.

Bağlı cümlede iki cümlecik bir bağlaçla birleşir ve ikinci cümlecik bağımsız bir yargı bildirir.

Bağlaçla birleşen cümlelerde aynı özne yalnızca bir kez yazılır.

Ve bağlacı eşitlik, ama ve fakat bağlaçları çelişki, çünkü bağlacı neden bildirir.

Ki bağlacı amaç, ya da bağlacı seçenek, ile bağlacı birliktelik, gibi bağlacı benzerlik kurar.

Anlamca yakın cümleler noktalı virgülle, anlamca uzak ya da çelişen cümleler virgülle ayrılabilir.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Sıralı Cümleyi Tanıma Gökyüzü bulutlanmış, yağmur başlamıştı. cümlesinin neden sıralı cümle olduğunu açıklayınız.

   Adım 1: Cümlenin iki cümlecikten oluşup oluşmadığını görüp virgülü inceleyelim.

   Adım 2: Her iki cümleciğin öznesini karşılaştıralım, ikisinde de gökyüzü öznesi vardır.

   Adım 3: Yüklemlerin farklı olduğunu görüp ikinci öznenin tekrarlanmadığını doğrulayalım.

   Sonuç: İki cümlecik de gökyüzü öznesini paylaştığı için bu cümle sıralı cümledir. İkinci cümleciğin öznesi tekrarlanmamış, yüklemler farklılaşarak anlam bütünlüğü sağlanmıştır.

2. Örnek 2: Bağlı Cümle Kurma Kar eridi. Yollar açıldı. cümlelerini anlam ilişkisine uygun biçimde birleştiriniz.

   Adım 1: Cümlelerin öznelerini karşılaştıralım, ikisinde de kar öznesi vardır.

   Adım 2: Cümleler arasındaki anlam ilişkisini belirleyelim, ikinci cümle sonucunu bildirir.

   Adım 3: Ortak öznenin ikinci cümlecik içinde tekrarlanmayacağına dikkat edip yapıyı kuralım.

   Sonuç: Doğru birleşim: Kar eridi, yollar açıldı. İki cümlecik aynı özneyi paylaştığı için ikinci özne yazılmamış, cümleler virgülle ayrılmıştır. Yollar açıldı ifadesi ilk cümlenin sonucudur.

3. Örnek 3: Koşul Bağlacıyla Birleştirme Hava soğuk. Çocuklar dışarı çıkmadı. cümlelerini koşul bildiren bağlaçla birleştiriniz.

   Adım 1: Cümleleri birbirine bağlayacak uygun bağlaç türünü seçelim, koşul ilişkisi arıyoruz.

   Adım 2: Koşul bildiren bağlaç yapısının cümlede nasıl kurulacağını belirleyelim.

   Adım 3: Özne farklı olduğu için ikinci öznenin yazılmaması gerektiğini hatırlayalım.

   Sonuç: Doğru birleşim: Hava soğuk olduğu için çocuklar dışarı çıkmadı. Burada olduğu için ifadesi koşul ve neden bildiren bağlaç görevindedir, öznesi farklı olan ikinci özne korunmuştur.

4. Örnek 4: Özne Tekrarı Kuralını Uygulama O geldi, o da yoruldu. cümlesinde ikinci özne neden yazılmıştır?

   Adım 1: Cümlenin iki cümlecikten oluştuğunu ve virgülle ayrıldığını görüp ikinci özneyi inceleyelim.

   Adım 2: Öznesi düşen yapılarda öznenin kendiliğinden yüklem üzerinden anlaşıldığını hatırlayalım.

   Adım 3: İkinci öznenin yazılmamış hâlde de anlaşılıp anlaşılmadığını karşılaştıralım.

   Sonuç: İkinci özne, öznesi düşen bir yapıda yüklem yalnız bırakılınca öznenin anlaşılmaması için yazılmıştır. Böylece iki yüklem aynı özneye bağlanmış ve cümle anlaşılır olmuştur.

5. Örnek 5: Sıralı Cümleyi Bağlı Cümleden Ayırma Ben ders çalıştım, sınava hazırlandım. cümlesinin sıralı mı bağlı mı olduğunu gerekçesiyle belirleyiniz.

   Adım 1: Cümlenin iki cümleciği arasında bir bağlaç bulunup bulunmadığını inceleyelim.

   Adım 2: Yüklemlerin aynı özneye ait olup olmadığını karşılaştıralım.

   Adım 3: İkinci yüklemin yeni bir yargı bildirip bildirmediğine bakalım.

   Sonuç: İki cümlecik arasında bağlaç bulunmadığı için bu cümle sıralı cümledir. Aynı özne iki farklı yüklemle anlatıldığı için ikinci özne yazılmamış, iki cümlecik virgülle ayrılmıştır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Sıralı Cümleyi Tanıma

Gökyüzü bulutlanmış, yağmur başlamıştı. cümlesinin neden sıralı cümle olduğunu açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlenin iki cümlecikten oluşup oluşmadığını görüp virgülü inceleyelim.
2. Adım 2: Her iki cümleciğin öznesini karşılaştıralım, ikisinde de gökyüzü öznesi vardır.
3. Adım 3: Yüklemlerin farklı olduğunu görüp ikinci öznenin tekrarlanmadığını doğrulayalım.

Cevap: İki cümlecik de gökyüzü öznesini paylaştığı için bu cümle sıralı cümledir. İkinci cümleciğin öznesi tekrarlanmamış, yüklemler farklılaşarak anlam bütünlüğü sağlanmıştır.