Çok Anlamlı Cümleler

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Cümlenin birden çok anlama gelebileceği durumları tanıyabilir.
• Çok anlamlılığın yapıdan mı sözcükten mi kaynaklandığını ayırt edebilir.
• Anlam belirsizliğinin nedenlerini gerekçesiyle açıklayabilir.
• Cümleye yeni sözcük ekleyerek anlamı netleştirebilir.
• Cümlenin yapısını değiştirerek belirsizliği giderebilir.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Sıralı ve Bağlı Cümleler konusunu bilmen gerekir. Sıralı cümle, aynı özne ve yüklemi paylaşan cümlelerin birleşmesidir; ikinci cümlecik kendi başına bir yargı bildirmez ve özne ikinci kez yazılmaz.

• Sıralı cümleyi bağlı cümleden ayırt edebilir.
• Sıralı ve bağlı cümlelerde öznenin ortak kullanımını açıklayabilir.
• Sıralama, neden, koşul ve amaç bildiren bağlaçları doğru kullanabilir.

Bir cümlenin birden fazla anlama gelebilmesi, çok anlamlılığın cümlenin yapısından doğması, anlam belirsizliğinin nedenleri ve cümleyi netleştirmek için yeni sözcük ekleme ya da yapıyı değiştirme yolları kendi yazılmış örneklerle ele alınır.

Konu Nedir?

Cümlenin birden çok anlama gelebileceği durumları tanıyabilir. Çok anlamlılık, tek bir cümlenin birden çok anlama gelebilmesi durumudur.

Hedefler

• Cümlenin birden çok anlama gelebileceği durumları tanıyabilir.
• Çok anlamlılığın yapıdan mı sözcükten mi kaynaklandığını ayırt edebilir.
• Anlam belirsizliğinin nedenlerini gerekçesiyle açıklayabilir.
• Cümleye yeni sözcük ekleyerek anlamı netleştirebilir.
• Cümlenin yapısını değiştirerek belirsizliği giderebilir.

Önemli Noktalar

Çok anlamlılık, tek bir cümlenin birden çok anlama gelebilmesi durumudur.

Belirsizlik sözcüğün anlam çoğulluğundan ya da cümlenin yapısından doğar.

Virgül, öznenin sınırını belirtmediğinde iki farklı yorum doğabilir.

Aynı fiil farklı anlamlarda kullanıldığında cümle çok anlamlı olur.

Belirsizliği gidermek için yeni sözcük eklenebilir ya da yapı değiştirilebilir.

Yazılı metinde anlam belirsizliği giderilmezse anlatıcının kastettiği anlam kaybolabilir.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Sözcüğün Anlam Çoğulluğundan Doğan Belirsizlik Onun kitapları var. cümlesinde hangi anlam belirsizliğinin bulunduğunu açıklayınız.

   Adım 1: Cümlenin öznesini belirleyelim, onun sözcüğü kişiye işaret eder.

   Adım 2: Kitaplar sözcüğünün kaç anlama gelebileceğini düşünelim, somut kitaplar da okuma alışkanlığı da.

   Adım 3: Her iki yorumun da cümlenin yapısına uyduğunu görerek belirsizliği tespit edelim.

   Sonuç: Kitaplar sözcüğü somut kitaplarla ya da kitap okumayı sevme alışkanlığıyla anlam kazanabilir. Bu nedenle cümle iki biçimde yorumlanır ve anlam belirsizliği oluşur.

2. Örnek 2: Fiilin Birden Çok Anlamda Kullanılması Annesi yorgun kızı yatağa yatırdı. cümlesinde yatırdı sözcüğünün taşıdığı anlamları belirtiniz.

   Adım 1: Cümlede birleşik bir eylem bulunduğunu fark edelim, yüklem iki eylemden oluşur.

   Adım 2: Yatırmak fiilinin iki ayrı anlam taşıdığını düşünelim, uzatıp yerleştirmek ve yatağa yatırmak.

   Adım 3: Her iki anlamın da cümlenin ögeleriyle uyumlu olduğunu kontrol ederek çok anlamlılığı belirleyelim.

   Sonuç: Yatırdı sözcüğü hem uzatıp yerleştirmek hem de yatağa yatırmak anlamı taşır. Her iki yorum da ögelerle uyumlu olduğundan cümle çok anlamlıdır.

3. Örnek 3: Virgülle Oluşan Belirsizlik Ali, Ayşe'ye kitap verdi. cümlesinde virgülün yarattığı belirsizliği açıklayınız.

   Adım 1: Cümlede virgülün nerede olduğunu tespit edelim, virgül özneden sonra gelmiştir.

   Adım 2: Özneyi virgülün solunda bırakıp cümlenin devamını düşünelim, Ayşe kitap verdi yorumu doğar.

   Adım 3: Özneyi Ayşe'ye kadar uzatıp düşünelim, Ali kitap verdi yorumu doğar.

   Sonuç: Virgül öznenin nerede bittiğini göstermediği için cümle iki biçimde yorumlanır. Birinde kitap veren Ayşe, ötekinde ise Ali'dir; bu nedenle cümle anlam belirsizliği taşır.

4. Örnek 4: Cümleyi Yeni Sözcük Ekleyerek Netleştirme Yolda birini gördüm. cümlesinin belirsizliğini gidererek yeniden yazınız.

   Adım 1: Cümlenin belirsizliğini belirleyelim, gören kişinin kim olduğu belli değildir.

   Adım 2: Öznenin belirlenmesi için bir sözcük eklemenin yeterli olup olmadığını düşünelim.

   Adım 3: Eklendiği sözcüğün cümlenin anlamını değiştirmediğinden emin olalım.

   Sonuç: Netleştirilmiş hâli: Bir arkadaşım yolda birini gördü. Yalnızca bir sözcük eklenmiş, özne belirlenmiş ve cümlenin anlamı korunmuştur.

5. Örnek 5: Cümlenin Yapısını Değiştirerek Netleştirme Bize gelen misafirler bizim masamızda oturacak. cümlesindeki belirsizliği yapıyı değiştirerek gideriniz.

   Adım 1: Belirsizliğin kaynağını bulalım, gelen kişilerin bize ait olup olmadığı belli değildir.

   Adım 2: Yeni sözcük eklemenin yeterli olup olmadığını düşünelim, gelen kişilerin bize ait olduğunu belirtmek gerekir.

   Adım 3: Cümleyi bu bilgiyi taşıyacak biçimde yeniden kuralım.

   Sonuç: Netleştirilmiş hâli: Masamıza oturan misafirlerimiz gülüyordu. Cümlenin yapısı değiştirilmiş, gelen kişilerin eve ait olduğu açıkça belirtilmiş ve belirsizlik giderilmiştir.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Sözcüğün Anlam Çoğulluğundan Doğan Belirsizlik

Onun kitapları var. cümlesinde hangi anlam belirsizliğinin bulunduğunu açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlenin öznesini belirleyelim, onun sözcüğü kişiye işaret eder.
2. Adım 2: Kitaplar sözcüğünün kaç anlama gelebileceğini düşünelim, somut kitaplar da okuma alışkanlığı da.
3. Adım 3: Her iki yorumun da cümlenin yapısına uyduğunu görerek belirsizliği tespit edelim.

Cevap: Kitaplar sözcüğü somut kitaplarla ya da kitap okumayı sevme alışkanlığıyla anlam kazanabilir. Bu nedenle cümle iki biçimde yorumlanır ve anlam belirsizliği oluşur.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Cümlenin Yapısını Değiştirerek Netleştirme

Bize gelen misafirler bizim masamıCevap anahtarı: 1) Doğru. Çok Anlamlı Cümle = Birden Çok Anlama Gelebilen Cümle 2) Doğru. Belirsizlik Kaynağı = Sözcükte Anlam Çoğulluğu veya Cümle Yapısı 3) Doğru. Netleştirme Yolu Bir = Cümleye Yeni Sözcük Eklemek

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Şiir Metni Şiir, dize adı verilen satırlardan oluşan, ölçü ve uyak düzeni kurmuş kısa bir anlatı biçimidir.
• Sıralı ve Bağlı Cümleler Sıralı cümle, aynı özne ve yüklemi paylaşan cümlelerin birleşmesidir; ikinci cümlecik kendi başına bir yargı bildirmez ve özne ikinci kez yazılmaz.
• Bilimsel Metin ve Deneme Bilimsel metin, doğruluğu kanıtlanmış bilgileri gözlem ve deney sonuçlarına dayanarak anlatan yazı türüdür.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 1: Sözcüğün Anlam Çoğulluğundan Doğan Belirsizlik

Örnek 1: Sözcüğün Anlam Çoğulluğundan Doğan Belirsizlik

Onun kitapları var. cümlesinde hangi anlam belirsizliğinin bulunduğunu açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlenin öznesini belirleyelim, onun sözcüğü kişiye işaret eder.
2. Adım 2: Kitaplar sözcüğünün kaç anlama gelebileceğini düşünelim, somut kitaplar da okuma alışkanlığı da.
3. Adım 3: Her iki yorumun da cümlenin yapısına uyduğunu görerek belirsizliği tespit edelim.

Cevap: Kitaplar sözcüğü somut kitaplarla ya da kitap okumayı sevme alışkanlığıyla anlam kazanabilir. Bu nedenle cümle iki biçimde yorumlanır ve anlam belirsizliği oluşur.

Örnek 2: Fiilin Birden Çok Anlamda Kullanılması

Örnek 2: Fiilin Birden Çok Anlamda Kullanılması

Annesi yorgun kızı yatağa yatırdı. cümlesinde yatırdı sözcüğünün taşıdığı anlamları belirtiniz.

1. Adım 1: Cümlede birleşik bir eylem bulunduğunu fark edelim, yüklem iki eylemden oluşur.
2. Adım 2: Yatırmak fiilinin iki ayrı anlam taşıdığını düşünelim, uzatıp yerleştirmek ve yatağa yatırmak.
3. Adım 3: Her iki anlamın da cümlenin ögeleriyle uyumlu olduğunu kontrol ederek çok anlamlılığı belirleyelim.

Cevap: Yatırdı sözcüğü hem uzatıp yerleştirmek hem de yatağa yatırmak anlamı taşır. Her iki yorum da ögelerle uyumlu olduğundan cümle çok anlamlıdır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet

• Çok anlamlı cümle, tek bir yapının birden çok anlama gelebildiği cümledir.
• Belirsizlik iki temel kaynaktan doğar: sözcüğün birden çok anlama gelmesi ve cümlenin yapısının birden çok yoruma açılması.
• Virgülün öznenin sınırını belirtmemesi, aynı fiilin farklı anlamlarda kullanılması ve tümleçlerin bağlanma yerinin belli olmaması başlıca nedenlerdir.
• Belirsizliği gidermek için cümleye yeni bir sözcük eklenebilir, cümlenin yapısı değiştirilebilir ya da zamir çözülerek özne açıkça belirtilebilir.
• Yazılı metinde anlam belirsizliğinin giderilmesi, anlatımın güvenilirliği açısından önemlidir.

Sık Yapılan Hatalar

Bu derste en sık yapılan hataları bulacaksın. Her satırda üç şey var: hata ne, neden yanlış, doğrusu ne.

• Hata — neden yanlış: Her çok anlamlı cümlenin yazım hatası olduğunu düşünmek. Neden yanlış: Bazı cümleler yalnızca farklı yorumlara açıktır ve dilbilgisi açısından hata içermez; yazım yanlışı ile anlam belirsizliği aynı şey değildir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Belirsizliği giderirken cümlenin anlamını tamamen değiştirmek. Neden yanlış: Netleştirme amcı belirsizliği kaldırmaktır; anlatılmak istenen düşünce korunmazsa cümle yanlış anlaşılır ve çalışma amacını yitirir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Yalnızca virgül ya da nokta işaretini değiştirerek belirsizliği gidermek. Neden yanlış: Noktalama öznenin sınırını gösterebilir ancak bazı belirsizlikler yapısal olduğundan yeni bir sözcük eklemek veya cümleyi yeniden kurmak gerekir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Zamirlerle kurulmuş belirsiz cümlelerde, zamirin kimin yerine geldiğini belirtmemek. Neden yanlış: Zamirin çözülmesi cümlenin öznesini açarak belirsizliği çoğu kez giderir; çözülmediğinde cümle okuyucuda boşlukta kalır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Çok anlamlılık, tek bir cümlenin birden çok anlama gelebilmesi durumudur. — doğru mu?
2. Belirsizlik sözcüğün anlam çoğulluğundan ya da cümlenin yapısından doğar. — doğru mu?
3. Virgül, öznenin sınırını belirtmediğinde iki farklı yorum doğabilir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Çok Anlamlı Cümle = Birden Çok Anlama Gelebilen Cümle 2) Doğru. Belirsizlik Kaynağı = Sözcükte Anlam Çoğulluğu veya Cümle Yapısı 3) Doğru. Netleştirme Yolu Bir = Cümleye Yeni Sözcük Eklemek

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.