Sıralı ve Bağlı Cümleler

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Sıralı cümleyi bağlı cümleden ayırt edebilir.
• Sıralı ve bağlı cümlelerde öznenin ortak kullanımını açıklayabilir.
• Sıralama, neden, koşul ve amaç bildiren bağlaçları doğru kullanabilir.
• Ve, ama, çünkü, ki, ile, gibi bağlaçlarıyla cümle birleştirebilir.
• Birleştirme sırasında virgül ve noktalı virgülü doğru yerleştirebilir.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Türkçemiz ve Edebîyatımız konusunu bilmen gerekir. Türkçemiz ve Edebîyatımız konusunu özetleyelim.

• «Türkçemiz ve Edebîyatımız» konusunda verilen bilgileri sıralar ve özetler.
• «Türkçemiz ve Edebîyatımız» konusuna ait kavramları çalışma kâğıdında uygular.
• «Türkçemiz ve Edebîyatımız» konusuyla ilgili bir problemi çözerek sonuca ulaşır.

Aynı özne ve yüklemi paylaşan sıralı cümleler ile bağlaç yardımıyla birleştirilen bağlı cümleler tanıtılır; sıralama, neden, koşul, amaç, zaman ve yer bildiren bağlaçların cümledeki görevleri ve özne tekrarı kuralı örneklerle açıklanır.

Konu Nedir?

Sıralı cümleyi bağlı cümleden ayırt edebilir. Sıralı cümlede cümleler aynı özne ve yüklemi paylaşır, bu yüzden ikinci özne yazılmaz.

Hedefler

• Sıralı cümleyi bağlı cümleden ayırt edebilir.
• Sıralı ve bağlı cümlelerde öznenin ortak kullanımını açıklayabilir.
• Sıralama, neden, koşul ve amaç bildiren bağlaçları doğru kullanabilir.
• Ve, ama, çünkü, ki, ile, gibi bağlaçlarıyla cümle birleştirebilir.
• Birleştirme sırasında virgül ve noktalı virgülü doğru yerleştirebilir.

Önemli Noktalar

Sıralı cümlede cümleler aynı özne ve yüklemi paylaşır, bu yüzden ikinci özne yazılmaz.

Bağlı cümlede iki cümlecik bir bağlaçla birleşir ve ikinci cümlecik bağımsız bir yargı bildirir.

Bağlaçla birleşen cümlelerde aynı özne yalnızca bir kez yazılır.

Ve bağlacı eşitlik, ama ve fakat bağlaçları çelişki, çünkü bağlacı neden bildirir.

Ki bağlacı amaç, ya da bağlacı seçenek, ile bağlacı birliktelik, gibi bağlacı benzerlik kurar.

Anlamca yakın cümleler noktalı virgülle, anlamca uzak ya da çelişen cümleler virgülle ayrılabilir.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Sıralı Cümleyi Tanıma Gökyüzü bulutlanmış, yağmur başlamıştı. cümlesinin neden sıralı cümle olduğunu açıklayınız.

   Adım 1: Cümlenin iki cümlecikten oluşup oluşmadığını görüp virgülü inceleyelim.

   Adım 2: Her iki cümleciğin öznesini karşılaştıralım, ikisinde de gökyüzü öznesi vardır.

   Adım 3: Yüklemlerin farklı olduğunu görüp ikinci öznenin tekrarlanmadığını doğrulayalım.

   Sonuç: İki cümlecik de gökyüzü öznesini paylaştığı için bu cümle sıralı cümledir. İkinci cümleciğin öznesi tekrarlanmamış, yüklemler farklılaşarak anlam bütünlüğü sağlanmıştır.

2. Örnek 2: Bağlı Cümle Kurma Kar eridi. Yollar açıldı. cümlelerini anlam ilişkisine uygun biçimde birleştiriniz.

   Adım 1: Cümlelerin öznelerini karşılaştıralım, ikisinde de kar öznesi vardır.

   Adım 2: Cümleler arasındaki anlam ilişkisini belirleyelim, ikinci cümle sonucunu bildirir.

   Adım 3: Ortak öznenin ikinci cümlecik içinde tekrarlanmayacağına dikkat edip yapıyı kuralım.

   Sonuç: Doğru birleşim: Kar eridi, yollar açıldı. İki cümlecik aynı özneyi paylaştığı için ikinci özne yazılmamış, cümleler virgülle ayrılmıştır. Yollar açıldı ifadesi ilk cümlenin sonucudur.

3. Örnek 3: Koşul Bağlacıyla Birleştirme Hava soğuk. Çocuklar dışarı çıkmadı. cümlelerini koşul bildiren bağlaçla birleştiriniz.

   Adım 1: Cümleleri birbirine bağlayacak uygun bağlaç türünü seçelim, koşul ilişkisi arıyoruz.

   Adım 2: Koşul bildiren bağlaç yapısının cümlede nasıl kurulacağını belirleyelim.

   Adım 3: Özne farklı olduğu için ikinci öznenin yazılmaması gerektiğini hatırlayalım.

   Sonuç: Doğru birleşim: Hava soğuk olduğu için çocuklar dışarı çıkmadı. Burada olduğu için ifadesi koşul ve neden bildiren bağlaç görevindedir, öznesi farklı olan ikinci özne korunmuştur.

4. Örnek 4: Özne Tekrarı Kuralını Uygulama O geldi, o da yoruldu. cümlesinde ikinci özne neden yazılmıştır?

   Adım 1: Cümlenin iki cümlecikten oluştuğunu ve virgülle ayrıldığını görüp ikinci özneyi inceleyelim.

   Adım 2: Öznesi düşen yapılarda öznenin kendiliğinden yüklem üzerinden anlaşıldığını hatırlayalım.

   Adım 3: İkinci öznenin yazılmamış hâlde de anlaşılıp anlaşılmadığını karşılaştıralım.

   Sonuç: İkinci özne, öznesi düşen bir yapıda yüklem yalnız bırakılınca öznenin anlaşılmaması için yazılmıştır. Böylece iki yüklem aynı özneye bağlanmış ve cümle anlaşılır olmuştur.

5. Örnek 5: Sıralı Cümleyi Bağlı Cümleden Ayırma Ben ders çalıştım, sınava hazırlandım. cümlesinin sıralı mı bağlı mı olduğunu gerekçesiyle belirleyiniz.

   Adım 1: Cümlenin iki cümleciği arasında bir bağlaç bulunup bulunmadığını inceleyelim.

   Adım 2: Yüklemlerin aynı özneye ait olup olmadığını karşılaştıralım.

   Adım 3: İkinci yüklemin yeni bir yargı bildirip bildirmediğine bakalım.

   Sonuç: İki cümlecik arasında bağlaç bulunmadığı için bu cümle sıralı cümledir. Aynı özne iki farklı yüklemle anlatıldığı için ikinci özne yazılmamış, iki cümlecik virgülle ayrılmıştır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Sıralı Cümleyi Tanıma

Gökyüzü bulutlanmış, yağmur başlamıştı. cümlesinin neden sıralı cümle olduğunu açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlenin iki cümlecikten oluşup oluşmadığını görüp virgülü inceleyelim.
2. Adım 2: Her iki cümleciğin öznesini karşılaştıralım, ikisinde de gökyüzü öznesi vardır.
3. Adım 3: Yüklemlerin farklı olduğunu görüp ikinci öznenin tekrarlanmadığını doğrulayalım.

Cevap: İki cümlecik de gökyüzü öznesini paylaştığı için bu cümle sıralı cümledir. İkinci cümleciğin öznesi tekrarlanmamış, yüklemler farklılaşarak anlam bütünlüğü sağlanmıştır.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Sıralı Cümleyi Bağlı Cümleden Ayırma

Ben ders çalıştım, sınava hazırlandım. cümlesinin sıCevap anahtarı: 1) Doğru. Sıralı Cümle = Aynı Özne + Farklı Yüklemlerden Oluşan Cümleler 2) Doğru. Bağlı Cümle = İki Cümlecik + Bağlaç 3) Doğru. ve = Eşitlik, ama ve fakat = Çelişki, çünkü = Neden

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Çok Anlamlı Cümleler Çok anlamlı cümle, tek bir yapının birden çok anlama gelebildiği cümledir.
• Türkçemiz ve Edebîyatımız Türkçemiz ve Edebîyatımız konusunu özetleyelim.
• Şiir Metni Şiir, dize adı verilen satırlardan oluşan, ölçü ve uyak düzeni kurmuş kısa bir anlatı biçimidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 1: Sıralı Cümleyi Tanıma

Örnek 1: Sıralı Cümleyi Tanıma

Gökyüzü bulutlanmış, yağmur başlamıştı. cümlesinin neden sıralı cümle olduğunu açıklayınız.

1. Adım 1: Cümlenin iki cümlecikten oluşup oluşmadığını görüp virgülü inceleyelim.
2. Adım 2: Her iki cümleciğin öznesini karşılaştıralım, ikisinde de gökyüzü öznesi vardır.
3. Adım 3: Yüklemlerin farklı olduğunu görüp ikinci öznenin tekrarlanmadığını doğrulayalım.

Cevap: İki cümlecik de gökyüzü öznesini paylaştığı için bu cümle sıralı cümledir. İkinci cümleciğin öznesi tekrarlanmamış, yüklemler farklılaşarak anlam bütünlüğü sağlanmıştır.

Örnek 2: Bağlı Cümle Kurma

Örnek 2: Bağlı Cümle Kurma

Kar eridi. Yollar açıldı. cümlelerini anlam ilişkisine uygun biçimde birleştiriniz.

1. Adım 1: Cümlelerin öznelerini karşılaştıralım, ikisinde de kar öznesi vardır.
2. Adım 2: Cümleler arasındaki anlam ilişkisini belirleyelim, ikinci cümle sonucunu bildirir.
3. Adım 3: Ortak öznenin ikinci cümlecik içinde tekrarlanmayacağına dikkat edip yapıyı kuralım.

Cevap: Doğru birleşim: Kar eridi, yollar açıldı. İki cümlecik aynı özneyi paylaştığı için ikinci özne yazılmamış, cümleler virgülle ayrılmıştır. Yollar açıldı ifadesi ilk cümlenin sonucudur.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Derinlemesine Hatırlayalım

Öğrendiğimiz bilgileri sıraya koyarak birlikte hatırlayalım.

Özet

• Sıralı cümle, aynı özne ve yüklemi paylaşan cümlelerin birleşmesidir; ikinci cümlecik kendi başına bir yargı bildirmez ve özne ikinci kez yazılmaz.
• Bağlı cümle ise iki bağımsız cümleciğin bir bağlaçla birleşmesidir ve ikinci cümlecik kendi yargısını taşır.
• Bağlaçla birleşen cümlelerde aynı özne yalnızca bir kez yazılır, ancak özneler farklıysa ikinci özne korunmalıdır.
• Ve bağlacı eşitlik, ama ve fakat çelişki, çünkü neden, ki amaç, ya da seçenek, ile birliktelik, gibi benzerlik kurar.
• Birleştirme yaparken anlam ilişkisi doğru belirlenmeli, virgül ve noktalı virgül uygun yere konmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

Bu derste en sık yapılan hataları bulacaksın. Her satırda üç şey var: hata ne, neden yanlış, doğrusu ne.

• Hata — neden yanlış: Ben kitap okudum, ben de evde kaldım. cümlesinde ikinci özneyi yazmak. Neden yanlış: Bağlaçla birleşen cümlelerde aynı özne ikinci cümlecik içinde tekrarlanmaz; ben öznesi ortak olduğu için yalnızca de eklenmesi yeterlidir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Ders çalışmam, sınavda rahat ettim. cümlesini bağlı cümle sanmak. Neden yanlış: Bu cümlede iki yüklem de aynı özneye aittir ve aralarında bir bağlaç bulunmaz; bu yüzden yapı sıralı cümledir, bağlı cümle değildir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Neden bildiren iki cümleyi amaç bildiren bir bağlaçla birleştirmek. Neden yanlış: Ki bağlacı amaç bildirir; cümleler neden ilişkisi taşıyorsa çünkü bağlacı kullanılmalıdır, aksi hâlde cümlenin anlamı yanlış kurulmuş olur. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Hata — neden yanlış: Birleştirilen cümlelerde virgül ve noktalı virgülü gelişigüzel kullanmak. Neden yanlış: Noktalama işaretleri anlam ilişkisini yansıtır; yanlış işaret kullanmak cümlenin yapısını ve anlamını bozabilir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Sıralı cümlede cümleler aynı özne ve yüklemi paylaşır, bu yüzden ikinci özne yazılmaz. — doğru mu?
2. Bağlı cümlede iki cümlecik bir bağlaçla birleşir ve ikinci cümlecik bağımsız bir yargı bildirir. — doğru mu?
3. Bağlaçla birleşen cümlelerde aynı özne yalnızca bir kez yazılır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Sıralı Cümle = Aynı Özne + Farklı Yüklemlerden Oluşan Cümleler 2) Doğru. Bağlı Cümle = İki Cümlecik + Bağlaç 3) Doğru. ve = Eşitlik, ama ve fakat = Çelişki, çünkü = Neden

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.