Metinlerde Zaman ve Kişi

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Zaman eklerini tanıyarak geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanı ayırt eder.
• Fiilde zaman eki ile kişi ekinin sıralanışını uygular.
• Birinci, ikinci ve üçüncü kişileri tekil ve çokluk biçimleriyle çekimler.
• Cümle ve metin düzeyinde zaman-kişi uyumunu denetler.
• Metinlerde yanlış kullanılan zaman ve kişi eklerini düzeltir.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Millî Kültürümüz ve Bayramlar konusunu bilmen gerekir. Bayram, sevinçli olayların yılda belirli günlerde kutlanmasıdır.

• Bayramları resmî ve dinî olarak ayırt etmeyi öğrenir
• Millî kültürümüzün simgelerini tanımayı başarır
• Bayram geleneklerini uygun davranışlarla ilişkilendirir

Metinlerde Zaman Nedir?

Bir olayın ne zaman gerçekleştiğini zaman ekiyle anlatırız. Zaman, fiilin gövdesine eklenen bir ektir. Aynı fiil farklı zaman ekleriyle çekimlenince anlamı da değişir: gel-di, gel-dü, gel-ecek. Zamanı bulmak için fiilin çekimli biçimine bakmak yeterlidir.

Üç Temel Zaman ve Eki

Üç temel zaman üzerinde durulur: geçmiş zaman, şimdiki zaman ve gelecek zaman. Her zamanın kendine özgü eki vardır ve bu ek fiilin gövdesine eklenir.

• Geçmiş zaman: -dı, -di, -du, -dü ekleriyle olur. Oyundu, geldi.
• Duyulan geçmiş zaman: -mış ve -mıştı ekleriyle olur. Görmüşsün, gelmişti.
• Şimdiki zaman: -yor, -yür ekiyle olur. Koşuyor, çalışıyor.
• Gelecek zaman: -ecek, -acak ekiyle olur. Gelecek, yapacak.

Zaman ekleri kökün sesine göre yazılır: birinde d, birinde c ünsüzü çıkar. Bazı fiillerde gövde düşer, ek bitişik görünür.

Kişi Nedir?

Fiilin kim tarafından yapıldığını gösteren eklere kişi ekleri denir. Birinci, ikinci ve üçüncü kişiler vardır; her kişi tekil ve çokluk olarak iki biçimde çekimlenir.

Üçüncü kişi tekilde kişi eki yazılmaz, çünkü öznenin adı zaten cümlede yazılıdır. Çoğul biçimlerde -ler ya da -lar eki eklenir.

Zaman Eki ile Kişi Ekinin Sırası

Fiilde önce zaman eki, sonra kişi eki gelir. Bu sıra hiçbir zaman değişmez.

• Oku + du + m = okudum (geçmiş, birinci tekil)
• Oku + yor + um = okuyorum (şimdiki, birinci tekil)
• Gel + ecek + siniz = geleceksiniz (gelecek, ikinci çokluk)

Örnek: Zamana ve Kişiye Göre İnceleme

Şu metni inceleyelim: Dün bahçede çiçek topladık. Şimdi çiçekleri vazoya koyuyorum. Yarın da bahçeye gideceğiz.

1. 1. adım: Önce fiilleri bulalım: topladık, koyuyorum, gideceğiz.
2. 2. adım: Topladık sözcüğünde -dık geçmiş zaman eki vardır.
3. 3. adım: Koyuyorum sözcüğünde -yor şimdiki, gideceğiz sözcüğünde -ecek gelecek zaman ekidir.
4. 4. adım: Zaman eki, kişi ekinin hemen önünde yer almıştır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Cümledeki Zamanı Bulma

Dün bahçeye çiçek topladık, şimdi çiçekleri vazoya koyuyorum, yarın da bahçeye gideceğim cümlesini inceleyin.

1. 1. adım: Cümledeki fiilleri sırayla bulalım: topladık, koyuyorum, gideceğim.
2. 2. adım: Topladık sözcüğündeki -dık eki geçmiş zamanı gösterir.
3. 3. adım: Koyuyorum sözcüğündeki -yor eki şimdiki zamanı gösterir.
4. 4. adım: Gideceğim sözcüğündeki -ecek eki ise gelecek zamanı gösterir.
5. 5. adım: Cümlede üç zaman da yan yana kullanılmıştır.

Cevap: Cümle üç zamanı bir arada içerir: topladık geçmiş, koyuyorum şimdiki, gideceğim gelecek zamandır.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Çokluk Eki ve Ünsüz Yumuşaması

Su, kitap, ev ve çocuk sözcüklerine çokluk eki ekleyerek doğru yazılışlarını bulunuz.

1. 1. adım: Çoğul eki -ler ve -lar biçiminde yazılır ve fiilden ayrı bir ek olarak getirilir.
2. 2. adım: Sözcüğün sonundaki ünsüz yumuşar, böylece su sular biçiminde yazılır.
3. 3. adım: Kitap ve ev sözcüklerinde de aynı yumuşama olur: kitaplar, evler.
4. 4. adım: Çocuk sözcüğünde ise ünlü düşer ve çocuklar biçimi elde edilir.
5. 5. adım: Yumuşan ünsüzün kendisi yazılır, yumuşamış hâli yazılmaz.

Cevap: Doğru çokluk biçimleri sular, kitaplar, evler ve çocuklardır.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 2: Zaman Eki ile Kişi Ekinin Sırası

Okudum, okuyorum ve okuyacaktım sözcüklerinde eklerin hangi sırayla eklendiğini bulunuz.

1. 1. adım: Her sözcükte ekleri parçalara ayırarak yazalım: oku-d-m biçilmiş sözcük okudum oldu.
2. 2. adım: Okudum sözcüğünde -dı geçmiş zaman eki, -m ise birinci kişi tekil ekidir.
3. 3. adım: Okuyorum sözcüğünde -yor şimdiki zaman eki, -um birinci kişi tekil ekidir.
4. 4. adım: Okuyacaktım sözcüğünde -tı hikâye zamanı, -m ise yine birinci kişi tekil eki olarak gelir.
5. 5. adım: Üç örnekte de zaman eki daima kişi ekinden önce gelmiştir.

Cevap: Sıra üç örnekte de aynıdır: önce zaman eki, sonra kişi eki gelir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Derinlemesine Hatırlayalım

Öğrendiğimiz bilgileri sıraya koyarak birlikte hatırlayalım.

Özet

Zaman, olayın ne zaman gerçekleştiğini; kişi ise onu kimin yaptığını gösterir. Geçmiş zaman -dı, -du ekleriyle, duyulan geçmiş zaman -mış, şimdiki zaman -yor, gelecek zaman ise -ecek ve -acak ekiyle kurulur. Fiilde önce zaman eki, sonra kişi eki gelir. Metinde zamanlar karışık kullanılabilir ama çelişmemelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Dün, geçen hafta gibi zaman zarfıyla şimdiki zaman eki kullanmak.
• -mış ekini, olay şu anda sürüyormuş gibi okumak.
• Üçüncü kişi çokluğunda -lar, -ler ekini unutmak.
• Zaman eki ile kişi ekinin yerini birbirine karıştırmak.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Zaman eki fiilin gövdesine eklenir ve geçmiş, şimdiki ya da gelecek zamanı belirtir. — doğru mu?
2. Fiilde her zaman önce zaman eki, sonra kişi eki gelir; bu sıralama değişmez. — doğru mu?
3. Üçüncü kişi tekil fiillerde kişi eki kullanılmaz; özne cümlede adıyla anılır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Eki sırası: oku + du + m = okudum. 2) Doğru. Şimdiki zaman: koş + yor = koşuyor. 3) Doğru. Gelecek zaman: gel + ecek = gelecek.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Doğru Bilgiye Ulaşma ve Eleştirel Okuma Doğru bilgiye ulaşmak, okunan her iddiayı sorgulamakla başlar.
• Millî Kültürümüz ve Bayramlar Bayram, sevinçli olayların yılda belirli günlerde kutlanmasıdır.
• Saygılı İletişim ve Empati Saygılı iletişim, karşımızdaki kişinin duygusunu ve hakkını gözeterek konuşmaktır.