Sözlü ve Yazılı Geleneklerimiz

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Ata sözü ve deyim arasındaki farkı belirtmeyi öğrenir
• Tekerleme, mani ve ölçeğin özelliklerini tanımayı başarır
• Sözlü gelenek ürünlerinin anlamlarını bağlamdan çıkarabilir
• Sözlü ürünlerin yazıya geçirildiği çalışmaları tanımlar
• Bir sözlü gelenek ürününün kültürümüzdeki yerini sorgular

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Sunum ve Sözlü Anlatım konusunu bilmen gerekir. Sunum, bir konunun belli bir dinleyiciye, düzenli biçimde ve belli bir sürede anlatılmasıdır.

• Sunumun amaç, konu ve bölümlerini belirlemeyi öğrenir
• Sunum hazırlama aşamalarını sırayla uygulamayı başarır
• Anlaşılır bir ses tonu ve beden diliyle konuşmayı seçer

Sözlü Gelenek Nedir?

Sözlü gelenek, toplumun ağızdan ağıza aktardığı söz ve anlatı ürünlerinin tümüdür. Bu ürünler yazıya geçirildikten sonra incelenmeye ve araştırılıp derlenmeye başlar. Bu ürünler toplumun duygu ve düşüncesini yansıtır.

Ata Sözü ve Deyim

Ata sözü, yüzyıllardır söylenen ve bir konu hakkında genel bir öğüt veren özlü sözdür. Deyim ise bir olayı ya da durumu anlatan kalıplaşmış ifadedir. Deyimde bazı sözcükler gerçek anlamı dışında kullanılabilir.

• Ata sözü öğüt verir, deyim bir durumu anlatır.
• Ata sözü genel bir yargı bildirir, deyim kalıplaşmış bir ifadedir.
• Ata sözünün çoğu iki bölümlüdür, deyim kısa birleşimlerden oluşur.
• İkisi de toplumun ortak hafızasında yer alır.

Sözlü Gelenek Ürünleri

Sözlü gelenekte benzer görünen ama farklı işler gören ürünler vardır. Tabloda bu ürünlerin özellikleri karşılaştırılmıştır.

Bu ürünler kısa oldukları için kolay öğrenilir.

Yazıya Geçirme ve Derleme

Sözlü gelenek ürünleri derlenip yazıya geçirilirken kaynak kişi, derleme yeri ve tarih bilgileri not edilir. Böylece ürünün nereden geldiği bellidir. Derlenen bu metinler, edebiyat ve halk edebiyatı çalışmalarında incelenir.

Derlemede sözün aynı söylenişi korunur ve ürünün türü ayrıca belirtilir.

Örnek: Deyimin Anlamını Bulma

Bir öğrenci şu cümleyi incelemektedir: Bahçede büyük bir heyecan yaşadı.

1. 1. adım: Cümledeki büyük sözcüğünün gerçek anlamını düşünür.
2. 2. adım: Sözcüğün burada gündelik anlamıyla değil, başka bir anlamda kullanıldığını görür.
3. 3. adım: Cümleye uygun düşündüğü anlamı yazar: çok şey yaşamak.
4. 4. adım: Anlamı cümlenin bütünüyle karşılaştırarak doğrular.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Atasözü ve Deyim Karşılaştırması

Aşağıdaki sözlerin hangisinin ata sözü, hangisinin deyim olduğunu belirtiniz.

1. Adım 1: Her sözün anlamını tek cümleyle açıklar.
2. Adım 2: Sözün bir davranışa öğüt verip vermediğine bakar.
3. Adım 3: Sözün bir durumu mı yoksa bir yargı mı anlattığını ayırt eder.
4. Adım 4: İlk sözü atasözü, ikinci sözü deyim olarak adlandırır.
5. Adım 5: Sonucu gerekçesiyle birlikte yazar.

Cevap: Bir davranışa öğüt veren özlü söz atasözü, kalıplaşmış durum ifadesi deyimdir.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Sözün Kuşaktan Kuşağa Aktarımı

Bir sözün yüzyıllar boyunca nasıl aktarıldığını düşünerek açıklayınız.

1. Adım 1: Sözün başlangıçta hangi durum için söylendiğini düşünür.
2. Adım 2: Sözün kısa ve akılda kalıcı olmasının önemini belirtir.
3. Adım 3: Söyleyenlerden dinleyenlere aktarım zincirini kurar.
4. Adım 4: Sözün her kuşakta yeniden yorumlandığını belirtir.
5. Adım 5: Bugün de kullanıldığına kısa bir örnek verir.

Cevap: Kısa ve anlamlı sözler, yeniden yorumlanarak kuşaktan kuşağa aktarılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 2: Deyimin Anlamını Çıkarma

Deyim kullanılmış şu cümleyi anlamlandırınız: Onun yüzünden adımları ağırlaştı.

1. Adım 1: Cümlenin kim hakkında olduğunu belirler.
2. Adım 2: Deyimin bir durum anlattığını fark eder.
3. Adım 3: Deyimdeki sözcüklerin bir bölümünün başka anlamda olduğunu görür.
4. Adım 4: Cümleye uygun düşündüğü anlamı cümleye uygular.
5. Adım 5: Yazdığı anlamı arkadaşına okutup doğrular.

Cevap: Cümlenin anlamı, kişinin durumu çok sıkı ve zorlu hâle getirmesidir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Pekiştirelim

Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.

Özet

Sözlü gelenek, toplumun ağızdan ağıza aktardığı söz ve anlatı ürünleridir. Ata sözü öğüt veren özlü bir sözdür; deyim ise kalıplaşmış, çoğu zaman bir durumu anlatan ifadedir. Tekerleme, mani ve ölçek şiir geleneğine bağlı ürünlerdir; tekerlemede bölümler yinelenir, mani ve ölçek ise ölçüye göre söylenir. Bu ürünler yazıya geçirilirken kaynak ve yer bilgisi not edilir. Derlenen metinler, halk edebiyatı alanında incelenir ve kültürümüzün ortak hafızasını oluşturur.

Sık Yapılan Hatalar

• Ata sözü ile deyimi aynı ürün sanmak.
• Deyimin anlamını sözcükleri tek tek düşünerek bulmaya çalışmak.
• Sözlü gelenek ürünlerini yazarı olmadıkları için yazılı saymamak.
• Bir sözün anlamını cümleden çıkarırken bağlamı göz ardı etmek.
• Derlenen metinlerde kaynağı belirtmemek.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Ata sözü öğüt verir, deyim ise bir durumu ya da davranışı anlatır. — doğru mu?
2. Deyimlerde kimi sözcükler gerçek anlamları dışında kullanılabilir. — doğru mu?
3. Tekerlemede aynı bölümün yinelenmesi, ezberi kolaylaştırır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Ata sözü: öğüt veren, özlü söz. 2) Doğru. Deyim: kalıplaşmış, bir durumu anlatan ifade. 3) Doğru. Tekerleme: yinelenen bölümlerden oluşan kısa söz.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Millî Kültürümüz ve Bayramlar Bayram, sevinçli olayların yılda belirli günlerde kutlanmasıdır.
• Sunum ve Sözlü Anlatım Sunum, bir konunun belli bir dinleyiciye, düzenli biçimde ve belli bir sürede anlatılmasıdır.
• Metinlerde Zaman ve Kişi Zaman, olayın ne zaman gerçekleştiğini; kişi ise olayı kimin yaptığını gösterir.