Sıralı ve Bağlı Cümleler

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Ayrık, sıralı ve bağlı cümleleri birbirinden ayırt eder.
• Sıralı cümlede ortak özne ve yüklemi gösterir.
• Bağlaçları anlamlarına göre sınıflandırır.
• Neden, karşıt anlam, sonuç ve benzetme bildiren bağlaçları tanır.
• Bağlaçtan önce virgül kullanılması kuralını uygular.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri konusunu bilmen gerekir. Yüklem, cümlenin işi ya da durumu bildiren ve her cümlede bulunan temel ögesidir.

• Yüklemin her cümlede bulunduğunu ve cümlenin temel ögesi olduğunu gösterir.
• Yalın ve bileşik yüklemi ayırt eder.
• İsimle kurulan yüklemi tanır.

Sıralı cümleleri ayırt etme, bağlaçları anlamlarına göre tanıma ve bağlı cümle kurma becerisi

Konu Nedir?

Ayrık, sıralı ve bağlı cümleleri birbirinden ayırt eder. Sıralı cümlede özne ve yüklem ortaktır; özne ikinci kez yazılmaz.

Hedefler

• Ayrık, sıralı ve bağlı cümleleri birbirinden ayırt eder.
• Sıralı cümlede ortak özne ve yüklemi gösterir.
• Bağlaçları anlamlarına göre sınıflandırır.
• Neden, karşıt anlam, sonuç ve benzetme bildiren bağlaçları tanır.
• Bağlaçtan önce virgül kullanılması kuralını uygular.
• İki ayrı cümleyi bağlaçla birleştirerek bağlı cümle kurar.

Önemli Noktalar

Sıralı cümlede özne ve yüklem ortaktır; özne ikinci kez yazılmaz.

Bağlı cümlede iki cümlecik vardır ve aralarındaki ilişkiyi bağlaç kurar.

ve, ama, çünkü, fakat, oysa gibi bağlaçlardan önce virgül konur.

çünkü ve zira neden bildirir ve cümlenin sonunda gelir.

bu yüzden ve o yüzden sonucu bildirir ve cümlenin başında gelir.

gibi bağlacı benzetme kurar, ki bağlacı sonucu ya da şiddeti belirtir.

de bağlacı öznenin ikinci kez yinelendiği cümlelerde kullanılır.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Sıralı Cümleyi Bulma «Ali ders çalıştı, ödevini yaptı ve erken yattı.» cümlesinin türünü belirleyelim.

   Adım 1: Cümlede üç eylem vardır: çalıştı, yaptı, yattı.

   Adım 2: Üç eylemin de öznesi Alidir ve özne yalnızca bir kez yazılmıştır.

   Adım 3: Özne ve yüklemi ortak, virgülle bağlanmış cümle sıralı cümledir.

   Sonuç: Sıralı cümle

2. Örnek 2: Bağlacın Anlamını Bulma «Maç yapılmadı çünkü yağmur yağdı.» cümlesinde çünkü bağlacı neyi bildirir?

   Adım 1: Cümle iki bölümden oluşur: maç yapılmadı ve yağmur yağdı.

   Adım 2: İkinci bölüm birincinin nedenini açıklamaktadır.

   Adım 3: Neden bildiren bağlaç çünküdür ve cümlenin sonunda gelir.

   Sonuç: Nedeni bildirir.

3. Örnek 3: Ayrık Cümleyi Bağlı Cümleye Çevirme «Dışarısı soğuk. Bu yüzden kalın giydik.» cümlelerini birleştirelim.

   Adım 1: İki cümle nokta ile ayrılmıştır, yani ayrık cümledir.

   Adım 2: İkinci cümle birincinin sonucudur; sonuç bağlacı bu yüzden uygundur.

   Adım 3: Bağlaçtan önce virgül koyarak birleştiririz.

   Sonuç: Dışarısı soğuk, bu yüzden kalın giydik.

4. Örnek 4: Karşıt anlam Bağlacı Kullanma Çok çalışmıştım ama soruyu çözemedim. cümlesindeki bağlaç ne türdedir?

   Adım 1: Cümlede iki yargı vardır: çok çalışmıştım ve soruyu çözemedim.

   Adım 2: Çalışmak başarı beklerken başaramamak beklentiyi bozmuştur.

   Adım 3: Birbirinin beklentisine aykırı yargıları bağlayan bağlaçtır.

   Sonuç: Ama (karşıt anlam bildiren bağlaç)

5. Örnek 5: Benzetme Kuran Bağlacı Bulma «Senin gibi çalışan kazanır.» cümlesinde gibi bağlacı ne işe yarar?

   Adım 1: Cümlede iki kişi kıyaslanmıştır: sen ve senin gibi çalışan kişi.

   Adım 2: Çalışma biçimleri benzetme yoluyla karşılaştırılmaktadır.

   Adım 3: Karşılaştırma kuran bağlaç gibi bağlacıdır.

   Sonuç: Benzetme kurar, karşılaştırma yapar.

6. Örnek 6: Özneyi Tekrarlamadan Cümle Kurma «Sınıfa girdi. Öğretmeni selamladı. Defterini açtı.» cümlelerini tek cümlede birleştirelim.

   Adım 1: Üç cümlenin de öznesi aynı kişidir.

   Adım 2: Özne yalnızca bir kez yazılıp yüklemler virgülle ayrılabilir.

   Adım 3: Son yüklemden sonra nokta konur.

   Sonuç: Sınıfa girdi, öğretmeni selamladı ve defterini açtı.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Sıralı Cümleyi Bulma

«Ali ders çalıştı, ödevini yaptı ve erken yattı.» cümlesinin türünü belirleyelim.

1. Adım 1: Cümlede üç eylem vardır: çalıştı, yaptı, yattı.
2. Adım 2: Üç eylemin de öznesi Alidir ve özne yalnızca bir kez yazılmıştır.
3. Adım 3: Özne ve yüklemi ortak, virgülle bağlanmış cümle sıralı cümledir.

Cevap: Sıralı cümle

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 6: Özneyi Tekrarlamadan Cümle Kurma

«Sınıfa girdi. Öğretmeni selamladı. Defterini açtı.» cümlelerini tek cümlede birleştirelim.

1. Adım 1: Üç cümlenin de öznesi aynı kişidir.
2. Adım 2: Özne yalnızca bir kez yazılıp yüklemler virgülle ayrılabilir.
3. Adım 3: Son yüklemden sonra nokta konur.

Cevap: Sınıfa girdi, öğretmeni selamladı ve defterini açtı.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Sıralı cümle

Örnek 2: Bağlacın Anlamını Bulma

«Maç yapılmadı çünkü yağmur yağdı.» cümlesinde çünkü bağlacı neyi bildirir?

1. Adım 1: Cümle iki bölümden oluşur: maç yapılmadı ve yağmur yağdı.
2. Adım 2: İkinci bölüm birincinin nedenini açıklamaktadır.
3. Adım 3: Neden bildiren bağlaç çünküdür ve cümlenin sonunda gelir.

Cevap: Nedeni bildirir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Sık Yapılan Hatalar

• Noktayla ayrılan cümleleri sıralı cümle saymak: Güneş doğdu. Kuşlar uyandı. Bunlar iki ayrık cümledir; sıralı cümlede özne ve yüklem ortaktır ve cümleler virgülle birleşir.
• Bağlaçtan önce virgül koymamak: ve, ama, fakat, çünkü, oysa gibi bağlaçlardan önce virgül kullanılır; bu kural noktalama denetiminde sık sorulur.
• Neden bağlacını yanlış yere koymak: çünkü ve zira cümlenin sonunda gelir ve ikinci cümlecik görevini üstlenir. Sonuç bildirmek için bu yüzden ve o yüzden kullanılır.
• de bağlacını her cümlede kullanmak: de bağlacı, ikinci cümlede öznenin yinelendiği durumlarda kullanılır. Konuşma dilinde her yerde de görülmesi doğru yazım değildir.
• ki bağlacına kesme işareti koymak: O kadar yoruldu ki yürüyemedi. cümlesinde ki bağlacı görev ekinden sonra geldiği için kesme işaretiyle ayrılmaz.

İpuçları

• Cümleleri birleştirmeden önce iki cümlenin ilişkisini sor: sonuç mu, neden mi, karşıt anlam mı?
• Neden mi sonuç mu ayırt edemiyorsan çünkü ve bu yüzden bağlaçlarını dene.
• Sıralı cümlede özneyi atlamadığına dikkat et; yüklemler virgülle ayrılır.
• Bağlaçtan önce virgül, cümlenin sonunda ise nokta koy.
• Uzun cümleleri okurken virgülleri sesli olarak say; bağlaç sayısını böyle bulursun.

Özet

Ayrık cümleler nokta ile ayrılır ve her biri bağımsız anlamlıdır. Sıralı cümleler aynı özne ve yüklemi paylaşır, özne bir kez yazılır. Bağlı cümleler iki ya da daha çok yargının bağlaçla birleşmesidir. Bağlaçlar birliktelik, karşıt anlam, neden, sonuç, açıklama ve benzetme anlamları taşır. Bağlaçlardan önce virgül kullanılır, çünkü ve zira cümlenin sonunda, bu yüzden ve o yüzden cümlenin başında gelir.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Sıralı cümlede özne ve yüklem ortaktır; özne ikinci kez yazılmaz. — doğru mu?
2. Bağlı cümlede iki cümlecik vardır ve aralarındaki ilişkiyi bağlaç kurar. — doğru mu?
3. ve, ama, çünkü, fakat, oysa gibi bağlaçlardan önce virgül konur. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Ayrık cümle: nokta ile ayrılır, her biri bağımsız anlamlıdır 2) Doğru. Sıralı cümle: aynı özne ve yüklem, özne bir kez yazılır 3) Doğru. Bağlı cümle: iki ya da daha çok yargının bağlaçla birleşmesi

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Çok Anlamlı Cümleler Çok anlamlı cümle, aynı bağlamda birden çok anlama gelebilen cümledir.
• Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri Yüklem, cümlenin işi ya da durumu bildiren ve her cümlede bulunan temel ögesidir.
• Cümlede Anlam ve Yorumlama Cümle, düzenli bir yapıda söylenmiş düşünce birimidir.