Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Yüklemin her cümlede bulunduğunu ve cümlenin temel ögesi olduğunu gösterir.
• Yalın ve bileşik yüklemi ayırt eder.
• İsimle kurulan yüklemi tanır.
• Fiilimsilerin tek başına yüklem olamayacağını açıklar.
• Özne, nesne, zarf tümleci ve dolaylı tümleci sorulan sorularla bulur.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Cümle Bilgisi konusunu bilmen gerekir. Cümle, anlamca tamamlanmış ve noktalama işaretiyle biten kelime grubudur.

• Anlamlı ve kurallı cümleler kurar.
• Cümlede özne, yüklem, nesne ve yeri ayırt eder.
• Düz, soru, ünlem ve olumsuz cümleleri birbirinden ayırır.

Yüklemin türlerini ve cümlenin öznesi, nesnesi, zarf tümleci, dolaylı tümleci ile ögelerini bulma

Konu Nedir?

Yüklemin her cümlede bulunduğunu ve cümlenin temel ögesi olduğunu gösterir. Yüklem, cümlenin anlatmak istediği bilgiyi veren bölümdür ve her cümlede bulunur.

Hedefler

• Yüklemin her cümlede bulunduğunu ve cümlenin temel ögesi olduğunu gösterir.
• Yalın ve bileşik yüklemi ayırt eder.
• İsimle kurulan yüklemi tanır.
• Fiilimsilerin tek başına yüklem olamayacağını açıklar.
• Özne, nesne, zarf tümleci ve dolaylı tümleci sorulan sorularla bulur.
• Özne ile yüklemin uyumunu denetler.

Önemli Noktalar

Yüklem, cümlenin anlatmak istediği bilgiyi veren bölümdür ve her cümlede bulunur.

Bileşik yüklem yardımcı fiille yapılanmış olup iki sözcükten oluşur.

Yüklem isimle kurulabilir; bu tür yüklem cümlenin durumunu bildirir.

Fiilimsi olan ad, sıfat ve zarf sözcükleri tek başına yüklem olamaz.

Özne cümlenin başında olmak zorunda değildir, sonda da bulunabilir.

Bazı cümlelerde özne ya da nesne bulunmayabilir; yüklem yine de vardır.

Özne ve yüklem arasında tekil ya da çoğul uyumu bozulursa cümle yanlış olur.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Yüklemi Bulma «Küçük kedi masanın altında uyudu.» cümlesinin yüklemi hangisidir?

   Adım 1: Cümledeki eylemleri gözden geçirelim: uyumak tek eylemdir.

   Adım 2: Cümlenin bize anlatmak istediği bilgi uyuma olayıdır.

   Adım 3: Bu bilgiyi bildiren sözcük uyudu olduğuna göre yüklem uyudu'dur.

   Sonuç: Uyudu

2. Örnek 2: Yalın ve Bileşik Yüklemi Ayırma Gitti ve anladı yüklemlerini inceleyelim.

   Adım 1: Gitti sözcüğünde anlamı taşıyan kısım gel fiilidir, diğer bölüm yardımcıdır.

   Adım 2: Anladı sözcüğünde anla fiili anlamı taşır, dım yardımcı fiildir.

   Adım 3: İkisi de iki sözcükten oluştuğu için bileşik yüklem sayılır.

   Sonuç: İkisi de bileşik yüklemdir.

3. Örnek 3: Özne ve Nesne Bulma «Annem bana sıcak çay hazırladı.» cümlesindeki öge ve nesneyi bulalım.

   Adım 1: Yüklem hazırladıdır.

   Adım 2: Kim hazırladı? sorusunun cevabı annem olduğu için özne annemdir.

   Adım 3: Neyi hazırladı? sorusunun cevabı sıcak çay olduğu için nesne sıcak çaydır.

   Sonuç: Özne: annem, nesne: sıcak çay

4. Örnek 4: Zarf Tümleci ile Dolaylı Tümleci Ayırma «Müdürümüz yarın okulumuzun bahçesine geldi.» cümlesindeki tümleçleri bulalım.

   Adım 1: Yüklem geldidir, özne müdürümüzdür.

   Adım 2: Ne zaman geldi? sorusuna yarın yanıtı gelir, bu zarf tümlecini gösterir.

   Adım 3: Nereye geldi? sorusuna okulumuzun bahçesine yanıtı gelir, bu dolaylı tümleçtir.

   Sonuç: Zarf tümleci: yarın, dolaylı tümleç: okulumuzun bahçesine

5. Örnek 5: Özne ile Yüklem Uyumunu Denetleme «Çocuklar bahçede oynadı.» cümlesindeki uyumu denetleyelim.

   Adım 1: Cümlenin öznesi çocuklardır, bu sözcük çoğuldur.

   Adım 2: Uyum için yüklem de çoklu olmalıdır.

   Adım 3: Cümlede oynadı yerine oynadılar yazılsaydı uyum tamamlanırdı.

   Sonuç: Özne çoğul olduğu için yüklem de oynadılar olmalıdır.

6. Örnek 6: İsimle Kurulan Yüklemi Tanıma «Hava çok soğuk.» cümlesinde yüklem hangisidir?

   Adım 1: Cümlede fiil çekimli bir sözcük yoktur.

   Adım 2: Soğuk sözcüğü sıfat biçimindedir ve havanın durumunu bildirir.

   Adım 3: Durumu bildiren bu tür yüklemler isim ya da sıfat biçiminde kurulur.

   Sonuç: Soğuk (durum bildiren yüklem)

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Yüklemi Bulma

«Küçük kedi masanın altında uyudu.» cümlesinin yüklemi hangisidir?

1. Adım 1: Cümledeki eylemleri gözden geçirelim: uyumak tek eylemdir.
2. Adım 2: Cümlenin bize anlatmak istediği bilgi uyuma olayıdır.
3. Adım 3: Bu bilgiyi bildiren sözcük uyudu olduğuna göre yüklem uyudu'dur.

Cevap: Uyudu

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 6: İsimle Kurulan Yüklemi Tanıma

«Hava çok soğuk.» cümlesinde yüklem hangisidir?

1. Adım 1: Cümlede fiil çekimli bir sözcük yoktur.
2. Adım 2: Soğuk sözcüğü sıfat biçimindedir ve havanın durumunu bildirir.
3. Adım 3: Durumu bildiren bu tür yüklemler isim ya da sıfat biçiminde kurulur.

Cevap: Soğuk (durum bildiren yüklem)

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Uyudu

Örnek 2: Yalın ve Bileşik Yüklemi Ayırma

Gitti ve anladı yüklemlerini inceleyelim.

1. Adım 1: Gitti sözcüğünde anlamı taşıyan kısım gel fiilidir, diğer bölüm yardımcıdır.
2. Adım 2: Anladı sözcüğünde anla fiili anlamı taşır, dım yardımcı fiildir.
3. Adım 3: İkisi de iki sözcükten oluştuğu için bileşik yüklem sayılır.

Cevap: İkisi de bileşik yüklemdir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Derinlemesine Hatırlayalım

Öğrendiğimiz bilgileri sıraya koyarak birlikte hatırlayalım.

Sık Yapılan Hatalar

• Cümledeki ikinci eylemi yüklem saymak: Annem geldi ve çayı demledi. cümlesinde iki eylem vardır ancak yüklem tektir; cümlenin asıl anlatmak istediği gelmedir.
• Fiilimsiyi yüklem kabul etmek: Dün okulda. ifadesinde iş bildiren bir sözcük yoktur; bu yüzden bu ifade cümle değildir ve yüklem bulunamaz.
• Zarf tümleci ile dolaylı tümleci karıştırmak: Nerede sorusu zarf tümleci, kime ve nereye soruları dolaylı tümleç verir; ekler de buna göre aranır.
• Öznenin mutlaka başta olduğunu düşünmek: Bahçedeki ağaçlara su vereceğiz. cümlesinde özne cümlenin sonundadır; öznenin yeri sabit değildir.
• Özne ile nesneyi karıştırmak: Ali topu attı. cümlesinde işi yapan Ali öznedir; attığı şey olan top ise nesnedir. İkisi ne sorusundan ayrılır.

İpuçları

• Her cümlede önce yüklemi bul, sonra öge sorularını yükleme sor.
• İki eylem gördüğünde cümlenin asıl haberini hangi eylemin verdiğini düşün.
• Nerede sorusu zarf tümleci, kime sorusu dolaylı tümleç getirir; karıştırma.
• Öge bulurken cümlenin başındaki büyük harfli sözcüğe hemen özne deme.
• Cümleyi yüksek sesle okuyup nerede durduğunu hisset; yüklem çoğu kez orta bölümdedir.

Özet

Yüklem, cümlenin işi ya da durumu bildiren ve her cümlede bulunan temel ögesidir. Yalın yüklem tek sözcükten, bileşik yüklem iki sözcükten oluşur; yüklem isimle de kurulabilir. Ad, sıfat ve zarf biçimindeki fiilimsi tek başına yüklem olamaz. Özne, nesne, zarf tümleci ve dolaylı tümleç ise sırasıyla kim, neyi, nerede ve kime sorularıyla bulunur. Ögeleri bulmaya yüklemden başlanır ve özne ile yüklem uyumu denetlenir.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Yüklem, cümlenin anlatmak istediği bilgiyi veren bölümdür ve her cümlede bulunur. — doğru mu?
2. Bileşik yüklem yardımcı fiille yapılanmış olup iki sözcükten oluşur. — doğru mu?
3. Yüklem isimle kurulabilir; bu tür yüklem cümlenin durumunu bildirir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Her cümlede yüklem vardır: yüklem olmadan cümle tamamlanmaz 2) Doğru. Yalın yüklem: tek sözcük (geldi, uyudu) 3) Doğru. Bileşik yüklem: anla + dım, gel + di

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Sıralı ve Bağlı Cümleler Ayrık cümleler nokta ile ayrılır ve her biri bağımsız anlamlıdır.
• Cümle Bilgisi Cümle, anlamca tamamlanmış ve noktalama işaretiyle biten kelime grubudur.
• Çok Anlamlı Cümleler Çok anlamlı cümle, aynı bağlamda birden çok anlama gelebilen cümledir.