3. SınıfTürkçe
Türkçe · 3. Sınıf · DOĞAYI TANIYORUZ
Bu derste şunları öğreneceksin:
Bu konuyu anlamak için önce Sıralı ve Bağlı Cümleler konusunu bilmen gerekir. Ayrık cümleler nokta ile ayrılır ve her biri bağımsız anlamlıdır.
Aynı cümlenin birden çok anlama gelebilmesinin nedenlerini çözümleyerek anlamı kesinleştirme
Çok anlamlı cümlenin tanımını yapar. Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez.
Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez.
Sözcüğün birden çok anlamı bulunması en sık görülen nedendir.
Özne bazen hiç yazılmaz ve bu durum anlam belirsizliği doğurur.
Deyim ve atasözü geçen cümleler çoğu kez çok anlamlıdır.
Cümleye bir sözcük eklemek anlamı daraltır ve belirsizliği kaldırır.
Her cümle çok anlamlı değildir; yalnızca birden çok yoruma açık cümleler öyledir.
Çok anlamlılık bir yazım hatası değil, dilin doğal bir özelliğidir.
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Çok anlamlı cümle | aynı bağlamda birden çok anlama gelen cümle |
| Neden 1 | sözcüğün birden çok anlamı (çalmak, oynamak, bırakmak) |
| Neden 2 | öznenin belirsiz olması (Ali'ye bir şey oldu.) |
| Neden 3 | sözcüklerin bağlanma biçiminin belirsizliği (Onu bıraktım.) |
| Neden 4 | deyim ya da atasözü kullanılması (Yüzüme çıktı.) |
| Kesinleştirme yolu 1 | açıklayıcı sözcük ekle |
| Kesinleştirme yolu 2 | cümleyi ikiye böl ya da özneyi belirginleştir |
Adım 1: Çaldı sözcüğünü düşününce iki anlam akla gelir: yüzeye vurmak, hırsızlık yapmak.
Adım 2: Cümlede kapı sözcüğü geçtiği için yüzeye vurma anlamı akla gelir.
Adım 3: Buna rağmen bağlam belli değilse cümlenin ikinci anlamı da düşünülmelidir.
Sonuç: Çalmak iki anlama gelir: tok vurmak ve hırsızlık yapmak.
Adım 1: Cümlede yüklem olan oldu sözcüğü iki anlama gelir: gerçekleşmek, rahatsız olmak.
Adım 2: Neyin gerçekleştiği ya da kimin rahatsız olduğu yazılmamıştır.
Adım 3: Cümleye bir açıklayıcı sözcük eklendiğinde belirsizlik kalkar.
Sonuç: Bir sorun çıktı ya da Ali hasta oldu.
Adım 1: Bıraktım sözcüğü emanet etmek, terk etmek ya da unutmak anlamlarına gelebilir.
Adım 2: Arkadaşıma ifadesi emanet etme anlamını düşündürür ama kesinleştirmez.
Adım 3: Cümleyi, kitapları arkadaşımın odasına bırakıp gittim. biçiminde yeniden yazabiliriz.
Sonuç: Kitapları arkadaşımın odasına bırakıp gittim.
Adım 1: Çıkmak sözcüğü hem gitmek hem de işten uzaklaştırılmak anlamına gelir.
Adım 2: Cümlede kişi varsa gerçek anlam olan denize girme akla gelir.
Adım 3: Kişinin olmadığı ya da bağlamın değiştiği durumlarda görevden kovulma anlamı doğar.
Sonuç: Denize girmek ya da görevden kovulmak
Adım 1: Bana ifadesi kahvaltının anneme ait olduğunu düşündürür.
Adım 2: Ancak kahvaltının bana mı yapıldığı sorusu cümleye başka bir anlam katabilir.
Adım 3: Cümleyi börek ve çay getirdi. biçiminde değiştirmek anlamı tamamen netleştirir.
Sonuç: Annem bana börek ve çay getirdi.
Adım 1: Dışarıda yağmur yağıyor. cümlesinde yağmak yalnızca yağmak anlamındadır.
Adım 2: Dışarıda ve yağıyor sözcükleri başka bir yoruma yol açmaz.
Adım 3: Bu nedenle cümle tek anlamlıdır ve çok anlamlı sayılmaz.
Sonuç: Dışarıda yağmur yağıyor.
Önce kolay bir örnekle başlayalım.
Örnek 1: Sözcüğün Birden Çok Anlamını Bulma
«Kapı çaldı.» cümlesinde çaldı sözcüğünü inceleyelim.
Cevap: Çalmak iki anlama gelir: tok vurmak ve hırsızlık yapmak.
Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.
Örnek 6: Tek Anlamlı Cümleleri Ayırma
Aşağıdaki cümlelerden hangisi çok anlamlı değildir?
Cevap: Dışarıda yağmur yağıyor.
İki örneği birlikte adım adım çözelim.
Örnek 2: Belirsiz Özne Bulma
«Ali'ye bir şey oldu.» cümlesindeki belirsizliği açıklayalım.
Cevap: Bir sorun çıktı ya da Ali hasta oldu.
Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.
| Kavram | Ne ifade eder | Ayrımı |
|---|---|---|
| Çok anlamlı cümle | aynı bağlamda birden çok anlama gelen cümle | Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez. |
| Neden 1 | sözcüğün birden çok anlamı (çalmak, oynamak, bırakmak) | |
| Neden 2 | öznenin belirsiz olması (Ali'ye bir şey oldu.) | |
| Neden 3 | sözcüklerin bağlanma biçiminin belirsizliği (Onu bıraktım.) | |
| Neden 4 | deyim ya da atasözü kullanılması (Yüzüme çıktı.) | |
| Kesinleştirme yolu 1 | açıklayıcı sözcük ekle |
Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.
| Öğrendiğimiz bilgi | Günlük hayattan örneği |
|---|---|
| Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez. | «Kapı çaldı.» cümlesinde çaldı sözcüğünü inceleyelim. |
| Sözcüğün birden çok anlamı bulunması en sık görülen nedendir. | «Ali'ye bir şey oldu.» cümlesindeki belirsizliği açıklayalım. |
| Özne bazen hiç yazılmaz ve bu durum anlam belirsizliği doğurur. | «Onu arkadaşıma bıraktım.» cümlesini tek anlama getirelim. |
| Deyim ve atasözü geçen cümleler çoğu kez çok anlamlıdır. | «Yüzüme çıktı.» cümlesindeki ifadeyi inceleyelim. |
Çok anlamlı cümle, aynı bağlamda birden çok anlama gelebilen cümledir. Çok anlamlılık; sözcüğün birden çok anlam taşıması, öznenin belirsiz kalması, sözcüklerin bağlanma biçiminin belirsizliği ve deyim ya da atasözü kullanılması sonucu ortaya çıkar. Anlamı kesinleştirmek için cümleye açıklayıcı sözcük eklenir, cümle ikiye bölünür ya da özne ve nesne belirginleştirilir. Çok anlamlılık dilin doğal bir özelliğidir ve yazım hatası değildir.
Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.
Cevap anahtarı: 1) Doğru. Çok anlamlı cümle: aynı bağlamda birden çok anlama gelen cümle 2) Doğru. Neden 1: sözcüğün birden çok anlamı (çalmak, oynamak, bırakmak) 3) Doğru. Neden 2: öznenin belirsiz olması (Ali'ye bir şey oldu.)
Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.
Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:
Çok anlamlı cümlenin tanımını yapar. Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez.
Bu konuyu anlamak için önce Sıralı ve Bağlı Cümleler konusunu bilmen gerekir. Ayrık cümleler nokta ile ayrılır ve her biri bağımsız anlamlıdır. Aynı cümlenin birden çok anlama gelebilmesinin nedenlerini çözümleyerek anlamı kesinleştirme
Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez.
Çok anlamlı cümlenin yalnızca ilk anlamını kabul etmek: Kapı çaldı. cümlesinde çalmak hem tok vurmak hem hırsızlık yapmak anlamına gelir; tek yorumla yetinmek yanlıştır. Belirsizliği öznenin yokluğuna bağlamak: Sorun öznenin bulunmaması değil, öznenin hangisi olduğunun belli olmamasıdır. Bu yüzden yanlış açıklama…
Çok anlamlı cümle: aynı bağlamda birden çok anlama gelen cümle · Neden 1: sözcüğün birden çok anlamı (çalmak, oynamak, bırakmak) · Neden 2: öznenin belirsiz olması (Ali'ye bir şey oldu.) · Neden 3: sözcüklerin bağlanma biçiminin belirsizliği (Onu bıraktım.)
«Çocuklar bahçede oynuyor.» cümlesinde oynuyor sözcüğü hangi anlamlarda olabilir?
Doğru cevap: B) Oyun oynamak ve dans etmek
Oynamak sözcüğü hem oyun oynamak hem de dans etmek anlamına gelir. Cümlenin tek özneye bağlı olması iki yorumu da mümkün kılar.
Çok anlamlı bir cümlenin anlamını kesinleştirmek için ne yapılabilir?
Doğru cevap: C) Cümleye bir açıklayıcı sözcük eklenir.
Cümleye bir açıklayıcı kavramı Çok Anlamlı Cümleler konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Aynı cümlenin birden çok anlama gelebilmesi durumuna ne denir?
Doğru cevap: B) Çok anlamlılık
Bir cümlenin bağlamına göre birden çok yoruma açılmasına çok anlamlılık denir. Bu bir yazım hatası değil, dilin doğal bir özelliğidir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türkçe için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Çok Anlamlı Cümleler konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç