Kültürümüzde Edebî Türler

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Edebî türün ne olduğunu açıklarım.
• Masal, hikâye, şiir, deneme ve mektup türlerini tanırım.
• Bir metnin hangi edebî türe ait olduğunu belirlerim.
• Edebî türlerin amaçlarını karşılaştırırım.
• Kendi kısa metnimi seçtiğim türün özelliklerine göre yazarım.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Millî Günler ve Bayramlar konusunu bilmen gerekir. Millî günler, ülkemizde önemli olayların yıldönümlerinde kutlanan günlerdir.

• Millî günlerin ve bayramların neden önemli olduğunu anlatırım.
• Bir millî günün adını ve tarihini doğru söylerim.
• Bayramlarda nasıl davranılması gerektiğini açıklarım.

Edebî Tür Nedir?

Edebî tür, yazı yoluyla anlatılan metinlerin ortak özelliklerine verilen addır. Aynı özellikleri taşıyan metinler bir araya getirilir ve bir adla anılır.

Her türün bir amacı vardır. Masal bir ders verir, mektup bir kişiye haber ulaştırır. Bu yüzden türü bilmek, metni daha iyi anlamayı sağlar.

Beş Temel Edebî Tür

• Masal: Kahramanlar vardır, sonunda bir ders çıkar.
• Hikâye: Kişi, olay ve yer belirtilir.
• Şiir: Dizeler hâlinde, ölçülü ve kafiyeli yazılır.
• Deneme: Yazar bir düşüncesini kendi anlatımıyla açıklar.
• Mektup: Bir kişiye seslenilir, selam verilir, imza atılır.

Bu türlerin beşi yazıyla oluşturulur, ama amaçları birbirinden farklıdır.

Aynı kitap bile farklı türlerden özellikler taşıyabilir. Bu yüzden türü bulurken metnin tamamı incelenir.

Örnek

Şu çalışma ile türü bulmak kolaylaşır:

1. Adım: Metinde kişi var mı diye bakılır.
2. Adım: Metin dize hâlinde mi, yoksa düz cümle mi diye incelenir.
3. Adım: Metinde ders, düşünce ya da selamlama var mı aranır.
4. Adım: Sonuçta tür adı söylenir.

Edebî türlerin özellikleri şöyle karşılaştırılabilir:

Tablodaki her satır, bir türü bir başka türden ayıran temel ölçütü gösterir.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Masalı tanıma

Bir varmış bir yokmuş diye başlayan, bir çobanın anlatıldığı metin hangi türdedir?

1. Metinde bir kişinin olayları anlatıldığını gör.
2. Bir varmış bir yokmuş sözü masallarda sık kullanılır.
3. Masallarda sonunda bir ders çıkması beklenir.

Cevap: Bu metin bir masaldır.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Kurgu hikâye yazma

Kurgu bir hikâye için sonuç yaz: Bir çocuk ağaçtaki kuş yuvasını görüp yavruları kurtarır.

1. Kişiyi ve olayı kısa cümlelerle tanıt.
2. Çocuğun karşılaştığı sorunu belirt.
3. Çözümü ve sonucu kısa bir cümleyle anlat.

Cevap: Çocuk yuvaya ulaşmayı başarır ve yavrular kurtulur.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Bu metin bir masaldır.

Örnek 2: Şiiri tanıma

Küçük bir kuş, sabah erkenden dallara kondu. Metnin edebî türü nedir?

1. Metnin kısa satırlar hâlinde yazıldığına bak.
2. Satırların birbirini yansıttığını fark et.
3. Bu düzenin şiir yapısına uyduğunu belirle.

Cevap: Metin bir şiirdir, dizeler ve ölçülü söyleyiş görülür.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet

Edebî tür, yazılı metinlerin ortak özelliklerine verilen addır. Masalda kahramanlar vardır ve sonunda ders çıkar. Hikâyede kişi, olay ve yer belirtilir. Şiir dize hâlinde, ölçülü ve kafiyeli yazılır. Denemede yazar kendi düşüncesini açıklar. Mektupta bir kişiye seslenilir, selam verilir ve imza atılır.

Sık Yapılan Hatalar

• Masal ile hikâyeyi karıştırmak. Masalda ders çıkar.
• Şiiri düz yazı gibi görmek. Şiirde dize düzeni vardır.
• Mektuba imza atmayı unutmak.
• Denemede yazarın kendi düşüncesini aktarmamak.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Her edebî türün kendine özgü bir amacı ve yapısı vardır. — doğru mu?
2. Masallarda olaylar sırayla anlatılır ve sonunda ders verilir. — doğru mu?
3. Hikâyelerde kişiler, olay ve olayın geçtiği yer belirtilir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Edebî tür = yazılı metnin ortak özelliklerine verilen ad. 2) Doğru. Masalda sonuç: anlatılan olaydan çıkarılan ders. 3) Doğru. Hikâyede temel ögeler: kişi, olay, yer.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Kitap ve Kütüphane Kullanımı Kitap okumak dilimizi geliştirir ve düşünme gücümüzü artırır.
• Millî Günler ve Bayramlar Millî günler, ülkemizde önemli olayların yıldönümlerinde kutlanan günlerdir.
• Sözlü ve Yazılı Geleneklerimiz Sözlü gelenek, yazı olmadan ağızdan ağıza yaşayan düşünce ve söz geleneğidir.