Noktalama İşaretleri

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Noktalama işaretlerinin görevlerini açıklar.
• Düz, soru ve ünlem cümlelerini uygun işaretle bitirir.
• Virgülü sıralı sözcükler arasında doğru kullanır.
• Kesme işaretini özel adlarda ve kısaltmalarda uygular.
• İki nokta, tire ve tırnağı uygun yerlerde kullanır.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Yazım Kuralları konusunu bilmen gerekir. Yazım kurallarının temeli cümle başındaki büyük harf, özel adların büyük harflerle yazılması, bağlaç de/da ile soru eki mi/mı'nın ayrı yazılması ve kesme işareti kullanımıdır.

• Cümle başındaki büyük harf kuralını uygular.
• Özel adları (kişi, şehir, ülke, gün, ay) büyük harfle yazar.
• Bağlaç de/da ile soru eki mi/mı'yı ayrı yazar.

Nokta, virgül, soru ve ünlem işareti, kesme işareti, iki nokta, tire ve tırnak

Konu Nedir?

Noktalama işaretlerinin görevlerini açıklar. Noktalama işareti, cümlenin amacına göre seçilir; duygu varsa ünlem, bilgi isteği varsa soru işareti kullanılır.

Hedefler

• Noktalama işaretlerinin görevlerini açıklar.
• Düz, soru ve ünlem cümlelerini uygun işaretle bitirir.
• Virgülü sıralı sözcükler arasında doğru kullanır.
• Kesme işaretini özel adlarda ve kısaltmalarda uygular.
• İki nokta, tire ve tırnağı uygun yerlerde kullanır.

Önemli Noktalar

Noktalama işareti, cümlenin amacına göre seçilir; duygu varsa ünlem, bilgi isteği varsa soru işareti kullanılır.

Virgül sıralı sözcükleri ayırır, iki nokta ise örnek ve hitaptan önce gelir.

Kesme işareti yalnızca ek ayrıldığında, kısaltmalarda ve sıra eklerinde kullanılır.

Tırnak, sözün alındığı kaynak ve ad verilen sözcük için kullanılır.

Tire; sayı aralıklarında ve yol adlarında birleşim gösterir (Ankara-İstanbul).

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Cümle Sonu İşaretini Seçme Sen kaçta geliyor musun cümlesinin sonuna hangi işaret gelmelidir?

   Adım 1: Cümle bir bilgi istiyor, yani soru görevindedir.

   Adım 2: Bildiren cümle olsaydı nokta konacaktı.

   Adım 3: Soru görevindeki cümleler soru işaretiyle biter.

   Sonuç: Soru işareti (?) gelmelidir.

2. Örnek 2: Virgülle Sıralama Okula giderken kalem silgi ve cetvel aldım cümlesine virgülü doğru yerleştirelim.

   Adım 1: Cümlede sıralanan üç nesne vardır: kalem, silgi, cetvel.

   Adım 2: Sıralı sözcükler arasına virgül konur.

   Adım 3: Son sözcükten önceki bağlantı ile birleştirilir.

   Sonuç: Okula giderken kalem, silgi ve cetvel aldım.

3. Örnek 3: Kesme İşareti Türkiye cumhuriyetinin kurucusu Atatürktür cümlesindeki noktalama hatalarını bulalım.

   Adım 1: Türkiye özel addır, büyük harfle başlamalıdır.

   Adım 2: Türkiye'nin şeklinde ek ayrıldığı için kesme işareti gerekir.

   Adım 3: Atatürk de özel addır, büyük harfle başlar ve cümle noktayla biter.

   Sonuç: Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Atatürk'tür.

4. Örnek 4: Hitap İşareti Mektubun girişindeki hitaptan sonra hangi işaret kullanılmalıdır?

   Adım 1: Mektupta alıcıya sesleniş yazılır: Sevgili Anneciğim.

   Adım 2: Bu hitaptan sonra sözün devamı için okura yer verilir.

   Adım 3: Kural gereği hitaptan sonra iki nokta kullanılır.

   Sonuç: İki nokta (:) kullanılmalıdır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Cümle Sonu İşaretini Seçme

Sen kaçta geliyor musun cümlesinin sonuna hangi işaret gelmelidir?

1. Adım 1: Cümle bir bilgi istiyor, yani soru görevindedir.
2. Adım 2: Bildiren cümle olsaydı nokta konacaktı.
3. Adım 3: Soru görevindeki cümleler soru işaretiyle biter.

Cevap: Soru işareti (?) gelmelidir.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 4: Hitap İşareti

Mektubun girişindeki hitaptan sonra hangi işaret kullanılmalıdır?

1. Adım 1: Mektupta alıcıya sesleniş yazılır: Sevgili Anneciğim.
2. Adım 2: Bu hitaptan sonra sözün devamı için okura yer verilir.
3. Adım 3: Kural gereği hitaptan sonra iki nokta kullanılır.

Cevap: İki nokta (:) kullanılmalıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Soru işareti (?) gelmelidir.

Örnek 2: Virgülle Sıralama

Okula giderken kalem silgi ve cetvel aldım cümlesine virgülü doğru yerleştirelim.

1. Adım 1: Cümlede sıralanan üç nesne vardır: kalem, silgi, cetvel.
2. Adım 2: Sıralı sözcükler arasına virgül konur.
3. Adım 3: Son sözcükten önceki bağlantı ile birleştirilir.

Cevap: Okula giderken kalem, silgi ve cetvel aldım.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Anahtar Bilgileri Not Edelim

Konuda akılda kalması gereken bilgileri kısa notlarla toparlayalım.

Sık Yapılan Hatalar

• Ünlem ile soru işareti karıştırmak: Bilgi isteyen cümle soru işaretiyle, duygu bildiren cümle ünlem işaretiyle biter; Ne güzel bir gün cümlesi bilgi istemediği için ünlemdir.
• Kesme işaretiyle iki sözcüğü ayırmak: Kesme işareti yalnızca ek, kısaltma ve sıra ekini ayırır; iki ayrı kelime arasında tire ya da virgül bulunur.
• Virgülü örnekten önce kullanmak: Örnek verilirken iki nokta kullanılır: Meyveler şunlardır: elma, armut; virgül bu görevde değildir.
• Mektupta hitaptan sonra virgül koymak: Mektupta alıcıya seslenişten sonra iki nokta gelir; virgül hem kurala hem okuma akışına aykırıdır.

İpuçları

• Cümleyi sesli oku; durakladığın yerler virgülün, tam bittiği yer noktanın ipucudur.
• Soru işareti arıyorsan önce soru eki mi/mı var mı diye bak; ünlemde ise duygu sözcüğü ara.
• Kesme işareti sorularında ek mi ayrıldı diye sor; yalnızca ek ve kısaltmalarda kesme kullanılır.
• İki nokta ile tırnağı karıştırıyorsan hatırla: iki nokta örnek ve hitaptan önce, tırnak sözü başkalarından alırken kullanılır.

Özet

Noktalama işaretleri yazının doğru okunmasını sağlar. Düz cümleler nokta, sorular soru işareti, duygu bildiren cümleler ünlem ile biter. Virgül sıralı sözcükleri, kesme işareti ayrılan ek ve kısaltmaları, iki nokta örnek ve hitabı, tırnak ise alıntı ve ad vermeyi gösterir. İşaret seçimi cümlenin amacına göre yapılır.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Noktalama işareti, cümlenin amacına göre seçilir; duygu varsa ünlem, bilgi isteği varsa soru işareti kullanılır. — doğru mu?
2. Virgül sıralı sözcükleri ayırır, iki nokta ise örnek ve hitaptan önce gelir. — doğru mu?
3. Kesme işareti yalnızca ek ayrıldığında, kısaltmalarda ve sıra eklerinde kullanılır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Düz cümle sonu: nokta (.) 2) Doğru. Soru cümlesi sonu: soru işareti (?) 3) Doğru. Duygu, korku, sevinç, seslenme sonu: ünlem (!)

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Yazma Süreci ve Yazma Planı Yazma işi hazırlık, planlama, yazma, kontrol ve düzeltme aşamalarından oluşur.
• Yazım Kuralları Yazım kurallarının temeli cümle başındaki büyük harf, özel adların büyük harflerle yazılması, bağlaç de/da ile soru eki mi/mı'nın ayrı yazılması ve kesme işareti kullanımıdır.
• Büyük Harf ve Kısaltmaların Yazımı Cümlenin ilk sözcüğü büyük harfle başlar.