Metinlerde Anahtar Kelime ve Özet

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Metnin konusunu anlatan anahtar kelimeleri bulur.
• Ana düşünce ile yardımcı düşünceyi ayırt eder.
• Metin türüne göre aranan sözcükleri tanır.
• Metinden ayrıntıları atlayarak özet çıkarır.
• Özeti kendi cümleleriyle ve kısa biçimde yazar.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Paragrafta Sıralama ve Bağlayıcı Kelimeler konusunu bilmen gerekir. Paragrafta sıralama, olayları oluş sırasına ve açıklamaları neden-sonuç düzenine göre dizmektir.

• Metindeki olayları oluş sırasına göre sıralar.
• Paragrafları mantık zincirine göre doğru diziye yerleştirir.
• Bağlayıcı kelimelerin anlam ilişkilerini tanır.

Anahtar Kelime Nedir?

Bir metinde konuyu en iyi anlatan, tekrar eden sözcüklere anahtar kelime denir. Anahtar kelimeler metnin başlığında, ilk cümlesinde ya da en çok geçtiği yerlerde bulunur. Onlar metnin kısa bir etiketidir.

Örneğin bir kırlangıç metninde kırlangıç, uçmak, yuva ve yemek sözcükleri anahtar kelimedir. Bu sözcükler olmadan metnin konusu anlaşılmaz.

Anahtar Kelime Nasıl Bulunur?

Metin okunurken bazı ipuçları aranır. Bir sözcük sık geçiyorsa, metnin başlığında varsa ya da sonucu anlatıyorsa anahtar kelime olma ihtimali yüksektir.

• Tekrar eden sözcük: metinde üç kez geçen sözcük genellikle anahtar kelimedir.
• Başlıkta geçen sözcük: başlıktaki sözcük metnin konusunu kısa bir biçimde verir.
• Somut sözcük: görülebilen ve sayılabilen adlar daha çok anahtar olur.
• Konuya özgü sözcük: yalnızca o konuda kullanılan sözcükler seçilir.
• Genel sözcük seçilmez: gün, insan, iyi gibi her yerde kullanılan sözcükler anahtar değildir.

Ana Düşünce ve Yardımcı Düşünce

Metnin en önemli fikrine ana düşünce, onu açıklayan diğer fikirlerine yardımcı düşünce denir. Ana düşünce genellikle ilk cümlede ya da son cümlede bulunur, yardımcı düşünceler ise onu destekler.

Ana düşünce aranırken metnin bütünü gözden geçirilir. Bir düşünce metnin bütün paragraflarını kapsıyorsa o düşünce ana düşüncedir.

Örnekler

Örnek: kısa bir metin okunur. Önce metnin konusu bulunur, sonra ana düşünce tek cümleyle belirlenir. Özet, metnin kendi cümleleri kopyalanmadan yalnızca konu ve ana düşünce kullanılarak birkaç cümlede yeniden yazılır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Tekrar Eden Sözcükten Anahtar Kelime Bulma

Martı kuşuyla ilgili kısa metinde anahtar kelimeleri bulalım.

1. Adım 1: Metin bir kez okunur ve tekrar eden sözcükler aranır: martı, kıyı ve kuş öne çıkar.
2. Adım 2: Sık geçen ve konuyu belirleyen sözcükler anahtar kabul edilir: martı ve kıyı.
3. Adım 3: Kuş sözcüğü de metnin konusuna yardımcı olduğu için anahtar kelimeye eklenir.
4. Adım 4: Genel sözcük olan şey ve dönüş gibi sözcükler listeden çıkarılır.

Cevap: Martı, kuş ve kıyı anahtar kelimelerdir.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Anahtar Kelimeden Başlık Önerisi

Kekik bitkisiyle ilgili metne uygun bir başlık önerelim.

1. Adım 1: Anahtar kelimeler belirlenir: kekik, saksı, yaprak ve yemek.
2. Adım 2: Bitki tanıtımı düzeni düşünülür: nerede yetişir ve nasıl kullanılır.
3. Adım 3: Bu iki soruya cevap veren en genel sözcük seçilir, o da kekik sözcüğüdür.
4. Adım 4: Başlık, metnin bütününü kapsayacak biçimde kısa bir cümle olarak kurulur.

Cevap: Örnek başlık: Mutfakta Kekik Yetiştirmek.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 2: Genel Sözcükleri Ayıklama

Bahçe metninde anahtar kelime olmayan sözcükleri bulalım.

1. Adım 1: Metnin konusu belirlenir: ağaçlara su vermek ve kuşları izlemek.
2. Adım 2: Gün ve eve gibi sözcükler her gün kullanılır, konu belirtmez.
3. Adım 3: Bahçe, ağaç ve kuş sözcükleri ise yalnızca bu metinde anlam kazanır.

Cevap: Gün ve eve anahtar kelime olmaz.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet Nasıl Yazılır?

Özet, metnin en önemli düşüncesini birkaç cümlede anlatmaktır. Özette ayrıntı, örnek ve süslü sözler bulunmaz. Yalnızca konu, ana düşünce ve sonuç yer alır.

1. Metin baştan sona bir kez okunur ve konusu belirlenir.
2. Ana düşünce ve anahtar kelimeler bulunur.
3. Ayrıntılar atlanır, yalnızca ana düşünce ve sonuç yazılır.
4. Özet kendi cümleleriyle yazılır ve birkaç cümlede bitirilir.

Metin Türüne Göre Anahtar Sözcükler

Metnin türü değiştikçe aranan anahtar sözcüklerin türü de değişir. Aşağıdaki tablo bu durumu örnekleriyle göstermektedir.

Özet

Anahtar kelime, metnin konusunu en iyi anlatan sözcüktür. Ana düşünce metnin en önemli fikridir ve yardımcı düşünceler onu destekler. Özet yazarken ayrıntılar atlanır, yalnızca konu, ana düşünce ve sonuç birkaç cümlede anlatılır.

Sık Yapılan Hatalar

• Her metinde geçen genel sözcükleri anahtar saymak: gün ve insan gibi sözcükler seçilmez.
• Özeti metni kopyalamak: özet, metnin kendi cümleleriyle yeniden yazılır.
• Ayrıntıları özette tutmak: örnekler ve sayılar özete alınmaz.
• Yardımcı düşünceyi ana düşünce sanmak: ana düşünce bütün metni kapsar.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Anahtar kelimeler metnin başlığında ve en çok geçtiği yerlerde aranır. — doğru mu?
2. Ana düşünce genellikle ilk cümlede ya da son cümlede bulunur. — doğru mu?
3. Her metinde geçen genel sözcükler konu belirtmediği için seçilmez. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Anahtar kelime: metnin konusunu en iyi anlatan sözcüktür. 2) Doğru. Ana düşünce: metnin bütün cümlelerini kapsayan fikirdir. 3) Doğru. Yardımcı düşünce: ana düşünceyi destekleyen fikirdir.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Metin Türleri Metin türleri, yazarın konuyu anlatma biçimine göre ayrılır.
• Paragrafta Sıralama ve Bağlayıcı Kelimeler Paragrafta sıralama, olayları oluş sırasına ve açıklamaları neden-sonuç düzenine göre dizmektir.
• Hikâye ve Masal Metni Hikâye, gerçekçi olayların bir kahraman aracılığıyla başlangıç, gelişme ve sonuç düzeninde anlatıldığı metindir.