Anlam Bilgisi ve Özet Çıkarma

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Anlam bilgisinin konularını tanır.
• Metinde geçen sözcük ve söz öbeklerinin anlamlarını inceler.
• Bir metnin ana düşüncesini ve yardımcı düşüncelerini belirler.
• Metinden kısa ve anlamlı bir özet çıkarır.
• Özet ile yorum arasındaki farkı açıklar.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Düşünceyi Geliştirme Yolları konusunu bilmen gerekir. Düşünceyi geliştirmek, kısa bir fikri açıklama, örnek, karşılaştırma, neden-sonuç, tanım, benzetme ya da özet yoluyla zenginleştirmektir.

• Düşünceyi geliştirmenin ne anlama geldiğini açıklar.
• Açıklama, örnek ve karşılaştırma yollarını tanır.
• Neden-sonuç ve tanım yollarını uygular.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Kısa bir metinden özet çıkarma

Küçük bir kedi olan Boncuk, her sabah bahçedeki çiçekleri geziyor. Bir gün onu kapının önünde bulan çocuk eve götürüyor ve yemek veriyor. Boncuk kısa sürede eve alışıyor. Metinden iki cümlelik özet yazınız.

1. Adım 1: Metni okuyup olayların sırasını belirleriz.
2. Adım 2: Ana düşünce olarak sahiplenilme ve eve alışmayı seçeriz.
3. Adım 3: Gereksiz ayrıntıları eleriz.
4. Adım 4: Kalan bilgileri kendi cümlemizle yazarız.

Cevap: Kedi Boncuk sahiplenildi ve kısa sürede eve alıştı.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Özet ile yorumu ayırma

Bir metin için yazılan iki cümlenin hangisinin özet hangisinin yorum olduğunu belirleyiniz.

1. Adım 1: Her iki cümleyi de metinle karşılaştırırız.
2. Adım 2: Metinde anlatılanları aktaran cümleyi ararız.
3. Adım 3: Metinde geçmeyen bir düşünce bildiren cümleyi ararız.
4. Adım 4: İlkini özet, ikincisini yorum olarak adlandırırız.

Cevap: Metindeki bilgiyi aktaran cümle özettir.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 2: Ana düşünceyi bulma

Üç cümlelik bir metin verilmiştir. Ana düşünceyi belirleyiniz.

1. Adım 1: Her cümleyi dikkatlice okuruz.
2. Adım 2: Hangi cümlenin diğerlerini anlattığını ararız.
3. Adım 3: O cümleyi ana düşünce olarak işaretleriz.
4. Adım 4: Kalan cümleleri yardımcı düşünce olarak belirleriz.

Cevap: Diğer cümleleri anlatan cümle ana düşüncedir.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Anahtar Bilgileri Not Edelim

Konuda akılda kalması gereken bilgileri kısa notlarla toparlayalım.

Özet Nedir?

Uzun bir metni okuduktan sonra anlatılanları kısaca söylemek isteyebiliriz. İşte bir metnin ana fikrini kısa ve anlaşılır biçimde anlatan çalışmaya özet denir.

Özette gereksiz ayrıntılar ve tekrarlar bulunmaz. Yalnızca ana düşünce ve onu destekleyen bilgiler yer alır.

Özet yazarken kendi cümlemizi kullanırız. Böylece okuduğumuzu özümlemiş oluruz.

Ana Düşünce ve Yardımcı Düşünce

Bir metinde en çok öne çıkan, anlatılmak istenen düşünceye ana düşünce denir. Metni bir cümlede anlatabiliyorsak o cümle ana düşünceyi taşır.

Ana düşünceyi destekleyen, ona ayrıntı katan düşüncelere yardımcı düşünce denir. Yardımcı düşünceler olmadan ana düşünce anlaşılmaz. Bu iki düşünce birlikte metnin bütününü anlatır.

Özet Çıkarırken Ne Yapmalıyız?

• Metni baştan sona okumak: Konuyu anlamadan özet çıkarılamaz.
• Ana düşünceyi bulmak: Cümlelerden hangisinin diğerlerini anlattığını ararız.
• Ayrıntıları elmek: Tekrarlanan, gereksiz ve süsleyen cümleleri çıkarırız.
• Kendi cümlemizi yazmak: Özeti kendi anlatımımızla oluştururuz.
• Kontrol etmek: Özette ana düşüncenin korunup korunmadığına bakarız.

Metin Türlerine Göre Özet

Tablodaki kim, nerede, ne oldu sorusu, anlatı metninin özetinde aranan bilgileri gösterir.

Örnek

Küçük kedi Boncuk her sabah bahçedeki çiçekleri geziyor. Bir gün onu bulan çocuk eve götürüp yemek veriyor. Boncuk kısa sürede eve alışıyor. Bu metnin özetini çıkaralım.

1. Önce metni dikkatlice okur ve olayın oluş sırasını buluruz.
2. Ana düşünce, Boncuğun sahiplenilip aileyi benimsemesidir.
3. Yardımcı düşünceler, çiçekleri gezme ve yemek su verilmesidir.
4. Bu bilgilerden hareketle iki cümlelik bir özet yazarız.

Özet

Anlam bilgisi, sözcük ve söz öbeklerinin anlam katmanlarını inceler. Özet ise bir metnin ana fikrini kısa bir biçimde anlatmaktır. Özette ana düşünce bulunur, gereksiz ayrıntılar bulunmaz. Ana düşünceyi destekleyen düşüncelere yardımcı düşünce denir. Özet kendi cümlemizle yazılır ve metin türüne göre değişir. Anlatı metninde kim, nerede ve ne oldu bilgileri önemlidir. Yorum ise metinden hareketle düşünür; özet ise metnin anlattıklarını kısaltır. İkisini karıştırmamak, çalışmanın temelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Özeti metne benzetmek: Özette gereksiz ayrıntılar ve tekrarlar bulunmamalıdır.
• Yorum ile özeti karıştırmak: Yorumda kendi düşüncemiz, özette ise metnin anlattıkları esastır.
• Metni yeterince okumamak: Ana düşünce ancak bütün metin okunduğunda bulunabilir.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Özet, metnin anlatmak istediği ana fikri içerir, ayrıntıların tamamını değil. — doğru mu?
2. Ana düşünceyi bulmak için cümlelerden hangisinin diğerlerini anlattığına bakılır. — doğru mu?
3. Yardımcı düşünceler olmadan ana düşünce eksik kalır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Özet, metnin ana düşüncesini kendi cümlemizle kısaca anlatmaktır. 2) Doğru. Ana düşünce, metinde en çok öne çıkan ve anlatılmak istenen düşüncedir. 3) Doğru. Yardımcı düşünce, ana düşünceyi destekleyen ve ayrıntılandıran düşüncedir.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Paragrafta Sıralama ve Bağlayıcı Kelimeler Paragrafta sıralama, olayları oluş sırasına ve açıklamaları neden-sonuç düzenine göre dizmektir.
• Düşünceyi Geliştirme Yolları Düşünceyi geliştirmek, kısa bir fikri açıklama, örnek, karşılaştırma, neden-sonuç, tanım, benzetme ya da özet yoluyla zenginleştirmektir.
• Metinlerde Anahtar Kelime ve Özet Anahtar kelime, metnin konusunu en iyi anlatan sözcüktür; metinde sık geçer, başlıkta bulunur ve yalnızca o konuda kullanılır.