Cümlede Anlam ve Yorumlama

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Cümlenin temel ögelerini tanır.
• Yüklem ile özneyi bulur ve eşleştirir.
• Nesne ve tümleçlerin görevlerini açıklar.
• Metinde geçen olayları sıraya koyar.
• Metnin düşüncesini yorumlayarak anlatır.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Çok Anlamlı Cümleler konusunu bilmen gerekir. Çok anlamlı cümle, aynı bağlamda birden çok anlama gelebilen cümledir.

• Çok anlamlı cümlenin tanımını yapar.
• Çok anlamlılığın ortaya çıkış nedenlerini sıralar.
• Sözcüğün birden çok anlam taşıdığı cümleleri bulur.

Cümle Nedir?

Yazılı anlatımda düşüncelerimizi cümlelerle anlatırız. Bir cümlenin anlaşılması için belirli bir düzene sahip olması gerekir. Bu düzenin en önemli bölümü yüklemdir.

Yüklem, cümlede yargı bildiren bölümdür. Türkçede yüklem, özne öznenin ne yaptığını ya da ne olduğunu bildirir. Örneğin Kediler uyur cümlesinde uyur sözcüğü yüklemdir.

Bir cümle kendi başına anlamlıdır. Bu yüzden cümleyi anlamak için önce yüklemi, sonra ona cevap veren özneyi bulmak gerekir.

Yüklem ve Özne

Yükleme kim veya ne diye sorduğumuzda cevap aldığımız bölüme özne denir. Kediler uyur cümlesinde yükleme cevap veren kediler sözcüğü öznedir.

Özne, yüklemden önce de sonra da gelebilir. Yüklem özneye göre tekil ya da çoğul olabilir. Bu yüzden özneyi bulurken yüklemin tekil mi çoğul mu olduğuna dikkat ederiz.

• Yüklem: Cümlede yargı bildiren bölümdür. Örnek: Koşuyorlar.
• Özne: Yükleme cevap veren varlıktır. Örnek: Çocuklar.
• Nesne: Yükleme dolaylı olarak cevap veren bölümdür. Örnek: kitabı.
• Tümleç: Yüklemin anlamını zaman, yer veya neden bilgisiyle tamamlar. Örnek: dün, evde.

Nesne ve Tümleçler

Bazı cümlelerde yükleme cevap verebilen birden çok öge bulunur. Yükleme cevap veren ögeye nesne denir. Bu öge anlamca özneye yakındır.

Tablodaki bahçede sözcüğü yükleme sorulduğunda cevap vermez ama yüklemin yerini belirtir. Bu yüzden tümleç olarak adlandırılır.

Örnek

Bir cümlenin ögelerini şu sırayla bulalım: Kardeşim dün bahçede bize bir ağaç dikti.

1. Önce yüklemi ararız, cümlenin sonunda dikti bulunur.
2. Yükleme kim diye sorarız, cevap kardeşim olur ve özneyi buluruz.
3. Yükleme ne diye sorarız, cevap ağaç olur ve nesneyi buluruz.
4. Dün ve bahçede sözcükleri yüklemin zamanını ve yerini belirttikleri için tümleçtir.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Yüklem bulma

Annelerimiz her şeyi yaparlar cümlesinde yüklemi bulunuz.

1. Adım 1: Cümlenin anlattığı eylemi ararız.
2. Adım 2: Cümlede yapma eylemi yaparlar sözcüğünde toplanır.
3. Adım 3: Özne, eylemi kimin yaptığını gösteren bölümdür.
4. Adım 4: Yüklem, yaparlar sözcüğüdür.

Cevap: Yüklem, yaparlar sözcüğüdür.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Yorumlama

Yapraklar sarardı, kuşlar uzaklaştı cümlelerinden yola çıkarak yorum yapınız.

1. Adım 1: Cümlede verilen iki bilgiyi not ederiz.
2. Adım 2: Sararma olayının mevsimle ilişkisini düşünürüz.
3. Adım 3: Kuşların uzaklaşması ile sararmanın birlikte anıldığına dikkat ederiz.
4. Adım 4: Bu bilgilerden yola çıkarak yorumu yazarız.

Cevap: Yorum, sonbaharın geldiğine dair bir ipucu verir.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Yüklem, yaparlar sözcüğüdür.

Örnek 2: Özneyi yükleme göre bulma

Dışarıda rüzgâr esiyordu cümlesinde özneyi bulunuz.

1. Adım 1: Önce yüklemi buluruz, esiyordu sözcüğü yüklemdir.
2. Adım 2: Yükleme kim ya da ne diye sorarız.
3. Adım 3: Cümlede cevap rüzgâr sözcüğüdür.
4. Adım 4: Bu sözcük öznedir.

Cevap: Özne, rüzgâr sözcüğüdür.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Anahtar Bilgileri Not Edelim

Konuda akılda kalması gereken bilgileri kısa notlarla toparlayalım.

Özet

Cümle, düzenli bir yapıda söylenmiş düşünce birimidir. Cümlenin en önemli bölümü yüklemdir. Yükleme cevap veren bölüme özne, yüklemin yaptığı işi gösteren bölüme nesne, yer zaman ve neden bildiren bölüme tümleç denir. Her cümlenin bir yüklemi vardır ama ögelerin tümü bulunmayabilir. Metni okurken ögeleri tanımak, cümlenin kimin hakkında ve ne hakkında olduğunu anlamayı kolaylaştırır. Bu bilgi, metnin düşüncesini yorumlamak için gereklidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Yüklemi bulamamak: Cümlenin sonundaki eylem bildiren sözcüklere bakmak yüklemi bulmayı kolaylaştırır.
• Tümleci nesne saymak: Tümleç yükleme cevap vermez, yalnızca anlamı tamamlar.
• Anlamı satıra bakarak çıkarmak: Anlam satırdan değil, cümlenin bütününden çıkarılır.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Yüklem, cümlede yargı bildiren bölümdür ve cümlenin anlamını taşır. — doğru mu?
2. Yükleme cevap veren bölüme özne denir, özne yüklemden önce veya sonra gelebilir. — doğru mu?
3. Yükleme yapma yönüyle cevap veren bölüme nesne denir, anlamca özneye yakındır. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Cümlenin yüklemi özneye göre tekil ya da çoğul olur. 2) Doğru. Yükleme kim diye sorulunca özne, ne diye sorulunca nesne bulunur. 3) Doğru. Her cümlenin bir yüklemi vardır.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Okuma-Anlama Okuma-anlama, okunan metnin kim, ne, nerede, ne zaman ve neden sorularıyla birlikte kavranmasıdır.
• Çok Anlamlı Cümleler Çok anlamlı cümle, aynı bağlamda birden çok anlama gelebilen cümledir.
• Paragrafta Ana Düşünce Paragraf, bir düşünce etrafında toplanmış birbirine bağlı cümleler bütünüdür.