Çok Anlamlı Cümleler

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Çok anlamlı cümlenin tanımını yapar.
• Çok anlamlılığın ortaya çıkış nedenlerini sıralar.
• Sözcüğün birden çok anlam taşıdığı cümleleri bulur.
• Öznenin belirsiz kaldığı cümleleri belirler.
• Deyim ve atasözlerinden kaynaklanan çok anlamlılığı fark eder.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Sıralı ve Bağlı Cümleler konusunu bilmen gerekir. Ayrık cümleler nokta ile ayrılır ve her biri bağımsız anlamlıdır.

• Ayrık, sıralı ve bağlı cümleleri birbirinden ayırt eder.
• Sıralı cümlede ortak özne ve yüklemi gösterir.
• Bağlaçları anlamlarına göre sınıflandırır.

Aynı cümlenin birden çok anlama gelebilmesinin nedenlerini çözümleyerek anlamı kesinleştirme

Konu Nedir?

Çok anlamlı cümlenin tanımını yapar. Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez.

Hedefler

• Çok anlamlı cümlenin tanımını yapar.
• Çok anlamlılığın ortaya çıkış nedenlerini sıralar.
• Sözcüğün birden çok anlam taşıdığı cümleleri bulur.
• Öznenin belirsiz kaldığı cümleleri belirler.
• Deyim ve atasözlerinden kaynaklanan çok anlamlılığı fark eder.
• Anlamı kesinleştirmek için cümleye açıklayıcı sözcük eklemeyi uygular.

Önemli Noktalar

Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez.

Sözcüğün birden çok anlamı bulunması en sık görülen nedendir.

Özne bazen hiç yazılmaz ve bu durum anlam belirsizliği doğurur.

Deyim ve atasözü geçen cümleler çoğu kez çok anlamlıdır.

Cümleye bir sözcük eklemek anlamı daraltır ve belirsizliği kaldırır.

Her cümle çok anlamlı değildir; yalnızca birden çok yoruma açık cümleler öyledir.

Çok anlamlılık bir yazım hatası değil, dilin doğal bir özelliğidir.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Sözcüğün Birden Çok Anlamını Bulma «Kapı çaldı.» cümlesinde çaldı sözcüğünü inceleyelim.

   Adım 1: Çaldı sözcüğünü düşününce iki anlam akla gelir: yüzeye vurmak, hırsızlık yapmak.

   Adım 2: Cümlede kapı sözcüğü geçtiği için yüzeye vurma anlamı akla gelir.

   Adım 3: Buna rağmen bağlam belli değilse cümlenin ikinci anlamı da düşünülmelidir.

   Sonuç: Çalmak iki anlama gelir: tok vurmak ve hırsızlık yapmak.

2. Örnek 2: Belirsiz Özne Bulma «Ali'ye bir şey oldu.» cümlesindeki belirsizliği açıklayalım.

   Adım 1: Cümlede yüklem olan oldu sözcüğü iki anlama gelir: gerçekleşmek, rahatsız olmak.

   Adım 2: Neyin gerçekleştiği ya da kimin rahatsız olduğu yazılmamıştır.

   Adım 3: Cümleye bir açıklayıcı sözcük eklendiğinde belirsizlik kalkar.

   Sonuç: Bir sorun çıktı ya da Ali hasta oldu.

3. Örnek 3: Anlamı Kesinleştirme «Onu arkadaşıma bıraktım.» cümlesini tek anlama getirelim.

   Adım 1: Bıraktım sözcüğü emanet etmek, terk etmek ya da unutmak anlamlarına gelebilir.

   Adım 2: Arkadaşıma ifadesi emanet etme anlamını düşündürür ama kesinleştirmez.

   Adım 3: Cümleyi, kitapları arkadaşımın odasına bırakıp gittim. biçiminde yeniden yazabiliriz.

   Sonuç: Kitapları arkadaşımın odasına bırakıp gittim.

4. Örnek 4: Deyimden Kaynaklanan Çok Anlamlılık «Yüzüme çıktı.» cümlesindeki ifadeyi inceleyelim.

   Adım 1: Çıkmak sözcüğü hem gitmek hem de işten uzaklaştırılmak anlamına gelir.

   Adım 2: Cümlede kişi varsa gerçek anlam olan denize girme akla gelir.

   Adım 3: Kişinin olmadığı ya da bağlamın değiştiği durumlarda görevden kovulma anlamı doğar.

   Sonuç: Denize girmek ya da görevden kovulmak

5. Örnek 5: Cümleyi İkiye Bölerek Anlamı Netleştirme «Annem bana kahvaltı yaptı.» cümlesini inceleyelim.

   Adım 1: Bana ifadesi kahvaltının anneme ait olduğunu düşündürür.

   Adım 2: Ancak kahvaltının bana mı yapıldığı sorusu cümleye başka bir anlam katabilir.

   Adım 3: Cümleyi börek ve çay getirdi. biçiminde değiştirmek anlamı tamamen netleştirir.

   Sonuç: Annem bana börek ve çay getirdi.

6. Örnek 6: Tek Anlamlı Cümleleri Ayırma Aşağıdaki cümlelerden hangisi çok anlamlı değildir?

   Adım 1: Dışarıda yağmur yağıyor. cümlesinde yağmak yalnızca yağmak anlamındadır.

   Adım 2: Dışarıda ve yağıyor sözcükleri başka bir yoruma yol açmaz.

   Adım 3: Bu nedenle cümle tek anlamlıdır ve çok anlamlı sayılmaz.

   Sonuç: Dışarıda yağmur yağıyor.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Sözcüğün Birden Çok Anlamını Bulma

«Kapı çaldı.» cümlesinde çaldı sözcüğünü inceleyelim.

1. Adım 1: Çaldı sözcüğünü düşününce iki anlam akla gelir: yüzeye vurmak, hırsızlık yapmak.
2. Adım 2: Cümlede kapı sözcüğü geçtiği için yüzeye vurma anlamı akla gelir.
3. Adım 3: Buna rağmen bağlam belli değilse cümlenin ikinci anlamı da düşünülmelidir.

Cevap: Çalmak iki anlama gelir: tok vurmak ve hırsızlık yapmak.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 6: Tek Anlamlı Cümleleri Ayırma

Aşağıdaki cümlelerden hangisi çok anlamlı değildir?

1. Adım 1: Dışarıda yağmur yağıyor. cümlesinde yağmak yalnızca yağmak anlamındadır.
2. Adım 2: Dışarıda ve yağıyor sözcükleri başka bir yoruma yol açmaz.
3. Adım 3: Bu nedenle cümle tek anlamlıdır ve çok anlamlı sayılmaz.

Cevap: Dışarıda yağmur yağıyor.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Örnek 2: Belirsiz Özne Bulma

«Ali'ye bir şey oldu.» cümlesindeki belirsizliği açıklayalım.

1. Adım 1: Cümlede yüklem olan oldu sözcüğü iki anlama gelir: gerçekleşmek, rahatsız olmak.
2. Adım 2: Neyin gerçekleştiği ya da kimin rahatsız olduğu yazılmamıştır.
3. Adım 3: Cümleye bir açıklayıcı sözcük eklendiğinde belirsizlik kalkar.

Cevap: Bir sorun çıktı ya da Ali hasta oldu.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Pekiştirelim

Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.

Sık Yapılan Hatalar

• Çok anlamlı cümlenin yalnızca ilk anlamını kabul etmek: Kapı çaldı. cümlesinde çalmak hem tok vurmak hem hırsızlık yapmak anlamına gelir; tek yorumla yetinmek yanlıştır.
• Belirsizliği öznenin yokluğuna bağlamak: Sorun öznenin bulunmaması değil, öznenin hangisi olduğunun belli olmamasıdır. Bu yüzden yanlış açıklama yapılır.
• Anlamı belirsiz bırakmamak gerektiğini unutmak: Belirsiz bir cümle okuru yanılmaya yol açar. Cümleye bir açıklayıcı sözcük eklemek anlamı kesinleştirir.
• Her cümleyi çok anlamlı saymak: Çok anlamlılık özel bir durumdur. Dışarıda yağmur yağıyor. gibi cümleler yalnızca tek anlama gelir.
• Deyim ve atasözlerini düz cümle gibi okumak: Yüzüme çıktı. cümlesinde ifade gerçek anlamıyla değil deyim anlamıyla düşünülmelidir; aksi hâlde cümle yanlış anlaşılır.

İpuçları

• Cümlenin yüklemindeki sözcüğü sözlükte arayarak kaç anlamı olduğunu denetle.
• Cümlenin öznesi yoksa ya da belirsizse anlamın birden çok çıkacağını düşün.
• Yorumunu bir sözcük ekleyerek sına; cümle anlamını yitiriyorsa senin yorumun yanlıştır.
• Deyim ve atasözü geçen cümlelerde ifadenin tam anlamını düşünmeden karar verme.
• Günlük konuşmada da çok anlamlı cümleler duyduğunda iki yorumu da kabul etmeyi dene.

Özet

Çok anlamlı cümle, aynı bağlamda birden çok anlama gelebilen cümledir. Çok anlamlılık; sözcüğün birden çok anlam taşıması, öznenin belirsiz kalması, sözcüklerin bağlanma biçiminin belirsizliği ve deyim ya da atasözü kullanılması sonucu ortaya çıkar. Anlamı kesinleştirmek için cümleye açıklayıcı sözcük eklenir, cümle ikiye bölünür ya da özne ve nesne belirginleştirilir. Çok anlamlılık dilin doğal bir özelliğidir ve yazım hatası değildir.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Çok anlamlı cümlede anlam, cümlenin tamamı okunmadan belirlenemez. — doğru mu?
2. Sözcüğün birden çok anlamı bulunması en sık görülen nedendir. — doğru mu?
3. Özne bazen hiç yazılmaz ve bu durum anlam belirsizliği doğurur. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Çok anlamlı cümle: aynı bağlamda birden çok anlama gelen cümle 2) Doğru. Neden 1: sözcüğün birden çok anlamı (çalmak, oynamak, bırakmak) 3) Doğru. Neden 2: öznenin belirsiz olması (Ali'ye bir şey oldu.)

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Cümlede Anlam ve Yorumlama Cümle, düzenli bir yapıda söylenmiş düşünce birimidir.
• Sıralı ve Bağlı Cümleler Ayrık cümleler nokta ile ayrılır ve her biri bağımsız anlamlıdır.
• Okuma-Anlama Okuma-anlama, okunan metnin kim, ne, nerede, ne zaman ve neden sorularıyla birlikte kavranmasıdır.