Belgesel ve Haber Metni Yazımı

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda iki ayrı metin türünü ele alacağız: haber metni ve senaryo (belgesel) metni. Haber tarafında 5N+1 ölçütünü, haberin bölümlerini ve haber dilinin özelliklerini öğreneceksin. Senaryo tarafında ise görüntü, ses, müzik ve efekt olmak üzere dört temel öğeyi, senaryoda bulunması gereken bilgileri ve belgesel amaçlarını inceleyeceksin. Son olarak hazırlık aşamalarını sıraya koyacaksın.

Haber Metni

Haber, güncel ve önemli bir olayı gerçeğe sadık biçimde kısa sürede bildiren metindir. Haberin ölçüsü 5N+1 ile verilir: Ne oldu, Nerede oldu, Ne zaman oldu, Kim yaptı, Nasıl oldu, Neden oldu. Bu altı sorunun tamamının haber metninde karşılığı bulunmalıdır.

Haberin Bölümleri ve Dili

Haberin bölümleri başlık, spot ve gövdedir. Spot, haberin özetidir ve 5N+1 sorularına cevap veren ilk paragraftır. Gövde ise alt başlıklarla ilerler. Haber dili anlaşılır, tarafsız (nötr), nesnel, kısa ve belgisiz sözcük kullanmayandır. Haberde yorum ve yargı yazılmaz.

Senaryo: Dört Temel Öğe

Senaryo, sesli-görsel bir yapımın metnidir. Dört temel öğesi görüntü (aksiyon), ses (diyalog), müzik ve efekttir. Senaryoda sahne başlıkları, sahne numarası, iç mekân ya da dış mekân bilgisi, gündüz-gece bilgisi, diyaloglar ve yönerge yazılır. Senaryo dili betimleyici, kısa ve akıcı cümlelerden oluşur; diyaloglar karakterin konuşma diline uygun olmalıdır.

Belgesel Amaçları ve Hazırlık

Belgeselin amaçları tanıtma, bilgilendirme, eğlendirme, düşündürme ve harekete geçirme olarak sıralanır. Hazırlık aşamaları ise şu sırayla yürür: konu araştırması → senaryo yazımı → çekim → kurgu (montaj) → seslendirme → müzik. Kurgu (montaj) çekimden sonra gelir; seslendirme ve müzik en sonda işlenir.

Basit Örnek

"Şehirde su kesintisi yaşandı." cümlesinde yalnızca ne sorusu vardır. Haberin tam olması için nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden sorularının da karşılığı bulunmalıdır. Eksik 5N+1 ölçütü, haberin eksik yazıldığı anlamına gelir.

İleri Örnek

Haberde yorum yazılmaz; bu, metnin güvenilirliğini korur. Senaryoda ise yönerge bulunur ve bu yönerge görüntüyle ilgilidir: "Kamera pencereye doğru yavaşça yaklaşır." Görüntü yönergeyle, ses diyalogla, müzik ve efekt ise metinde ayrıca belirtilir. Dört öğe birlikte düşünülmediğinde yapım eksik kalır.

Özgün örnek (haber spotu denemesi): Spot cümlesi yalnızca olayı söylememeli, nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden sorularına da cevap vermeliydi. İlk yazımda yer ve zaman eksikti; ikinci yazımda bu iki bilgi eklendiğinde haber ancak o zaman eksiksiz sayıldı.

Özgün örnek dize (senaryo ritmi denemesi): Perde bir, iç mekân, gece:
Yağmur camları tıkırdatıyordu.
Kapı açıldı, biri fısıldadı.
Bu satırlar sahne numarası, mekân, zaman ve diyalog öğelerini bir arada taşır.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: Haberde yazarın yorumu ve yargısı yer alabilir. Doğru: Haberde yorum ve yargı yazılmaz; dil tarafsız, nötr ve nesneldir.
2. Yanlış: 5N+1 ölçütü beş sorudan oluşur. Doğru: 5N+1, Ne, Nerede, Ne zaman, Kim, Nasıl, Neden olmak üzere altı sorudan oluşur.
3. Yanlış: Spot, haberin en son bölümüdür. Doğru: Spot, haberin özetidir ve 5N+1 sorularına cevap veren ilk paragraftır.
4. Yanlış: Senaryoda yalnızca diyaloglar bulunur. Doğru: Senaryoda sahne başlıkları, sahne numarası, mekân, gündüz-gece bilgisi, diyaloglar ve yönerge yer alır.
5. Yanlış: Kurgu (montaj) çekimden önce yapılır. Doğru: Hazırlık sırası konu araştırması, senaryo yazımı, çekim, kurgu (montaj), seslendirme ve müziktir.

Özet

Haber, güncel ve önemli bir olayı gerçeğe sadık biçimde kısa sürede bildiren metindir. Haberin ölçüsü 5N+1'dir: ne oldu, nerede oldu, ne zaman oldu, kim yaptı, nasıl oldu ve neden oldu. Haberin bölümleri başlık, spot ve gövdedir. Spot, haberin özetidir ve 5N+1 sorularına cevap veren ilk paragraftır; gövde alt başlıklarla ilerler. Haber dili anlaşılır, tarafsız, nötr, nesnel ve kısadır; belgisiz sözcük kullanılmaz ve yorum ya da yargı yazılmaz. Senaryo ise sesli-görsel bir yapımın metnidir ve dört temel öğesi görüntü (aksiyon), ses (diyalog), müzik ve efekttr. Senaryo dili betimleyici, kısa ve akıcıdır; diyaloglar karakterin konuşma diline uygun olmalıdır. Belgeselin amaçları tanıtma, bilgilendirme, eğlendirme, düşündürme ve harekete geçirmedir. Hazırlık aşamaları konu araştırması, senaryo yazımı, çekim, kurgu (montaj), seslendirme ve müzik şeklinde sıralanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Haber, güncel ve önemli bir olayı gerçeğe sadık biçimde kısa sürede bildiren metindir.
• Haberin ölçüsü 5N+1'dir.
• 5N+1 ölçütünde ne, nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden sorularına cevap aranır.
• Haberin bölümleri başlık, spot ve gövdedir.
• Spot, haberin özetidir ve 5N+1 sorularına cevap veren ilk paragraftır.
• Gövde, haberin alt başlıklarla ilerleyen bölümüdür.
• Haber dili anlaşılır, tarafsız, nötr, nesnel ve kısadır.
• Haberde yorum ve yargı yazılmaz.
• Senaryo, sesli-görsel bir yapımın metnidir.
• Senaryonun dört temel öğesi görüntü, ses, müzik ve efekttir.
• Senaryoda sahne başlıkları, sahne numarası, mekân, gündüz-gece bilgisi, diyaloglar ve yönerge yazılır.
• Senaryo dili betimleyici, kısa ve akıcıdır.
• Belgeselin amaçları tanıtma, bilgilendirme, eğlendirme, düşündürme ve harekete geçirmedir.
• Hazırlık sırası konu araştırması, senaryo yazımı, çekim, kurgu (montaj), seslendirme ve müziktir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: 5N+1 çözümleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Cümledeki bilgileri ayır, yalnızca ne sorusu vardır.
2. Adım 2: Altı soruyu sırayla sor, nerede, ne zaman, kim, nasıl ve neden yoktur.
3. Adım 3: Eksikleri belirle, beş sorunun karşılığı metinde bulunmamaktadır.
4. Adım 4: Sonuçlan, cümle 5N+1 ölçütünün yalnızca bir sorusunu karşılar.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Özgün bir haber metni yazınız: başlık, spot ve gövde olmak üzere üç bölüm kurunuz; spotta 5N+1'in altı sorusunun tamamını karşılayınız ve gövdeyi alt başlıklarla düzenleyiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç bölümlü haber yapısının kurulması 4 puan; spotta 5N+1'in altı sorusunun tamamının karşılanması 8 puan; başlığın kısa ve ilgi çekici olması 3 puan; gövdenin alt başlıklarla düzenlenmesi 4 puan; haber dilinin tarafsız, nötr ve kısa olması 4 puan; yazım ve noktalama 2 puan. Toplam 25 puan.