Garip Akımı ve 1980 Sonrası

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda iki ayrı dönemi tanıyacaksın. Birincisi 1950'lerin sonunda bir araya gelen şairler çevresinde oluşan Garip akımıdır. İkincisi ise 1980 sonrası edebiyattır. Garip için dergileri, özellikleri ve öncüleri; 1980 sonrası için ise iç dünya, bireysel yalnızlık, varoluşsal sorular, postmodern kurgu, dilin kendi üzerine düşüncesi ve anılan yazarlar incelenecektir.

Garip Akımının Oluşumu

Garip akımı 1950'lerin sonunda bir araya gelen şairler çevresinde oluşmuştur. Bu çevrenin dergileri arasında Ant, Tatlı Harikalar Dünyası, Notlar, Şafak ve Yön sayılır. Dergilerin bir araya gelmesi, sanatçıların ortak bir arayış içinde olduğunu gösterir.

Garip'in Özellikleri

Garip'in özellikleri şunlardır: günlük hayat, sıradan insan, halk ağzı ve yalın dil öne çıkar. Şiirin ağır sanatçı elinden çıkıp sokak diliyle konuşması bu akımın en belirgin niteliğidir. Bu yüzden şiirde şairanelik, süslü söyleyiş ve ağır dil yerine günlük konuşma dili tercih edilmiştir.

Garip'in Öncüleri

Garip'in öncüleri arasında Cahit Sıtkı Tarancı, İlhan Berk, Edip Cansever, Ece Ayhan, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ülkü Tamer ve Kemal Tahir sayılır. Bu isimlerin hepsi Cumhuriyet Dönemi şairleri arasında da yer alır; bu yüzden Garip'i belirleyen şey yalnızca yazarın adı değil, şiirin anlayışıdır.

1980 Sonrası Edebiyat

1980 sonrası edebiyatta iç dünya, bireysel yalnızlık, varoluşsal sorular, postmodern kurgu ve dilin kendi üzerine düşüncesi öne çıkar. Bu dönemde okur, anlatının nasıl kurulduğuyla da ilgilenir; dil yalnızca araç değil, metnin kendisi üzerine düşünen bir nesne hâline gelir.

1980 Sonrasının Yazarları

1980 sonrası edebiyatın anılan isimleri arasında Orhan Pamuk, Ayfer Tunç, Latife Süreyya, Bilge Karasu, Tomris Uyar, Elif Shafak, Nurdan Gürbilek ve Murathan Mungan sayılır. Bu yazarların çoğu roman türünde çalışmış olsa da dönemin eğilimleri onların üzerinden de okunabilir.

Basit Örnek

"Akşam olunca sokak boşalır, dükkânın ışığı söner." cümlesinde kahraman değil, sıradan gözlem öne çıkar; dil günlük konuşma diline yakındır ve süslü bir söyleyiş yoktur. Bu yüzden metin Garip'in özelliklerine uygundur. Karşılaştırmada "dilin kendi üzerine düşüncesi" aranıyorsa 1980 sonrasına geçilir.

İleri Örnek

Bir metinde günlük hayat anlatılıyor olsa bile 1980 sonrası özellikleri bulunabilir. Örneğin anlatıcının kendi diline karşı bir kuşkusu varsa ya da olay örgüsü kurgusal bir yapıyla kırılıyorsa postmodern kurgu ve dilin kendi üzerine düşüncesi devrededir. Bu yüzden Garip ile 1980 sonrasını ayıran şey yalnızca konu değil, anlatıcının dille kurduğu ilişkidir.

Özgün örnek paragraf (Garip çizgisi): Adam sabahleyin fırına gidip ekmek aldı, sonra oturdu ve hiçbir şey söylemeden çayını içti. Dükkânın önündeki çocuklar gülüştü; kimse bu günü büyük bir olay saymadı. Yazar da bu sıradan günü sıradan biçimde anlatmayı seçti.

Özgün örnek dize (dilin kendi üzerine düşüncesi denemesi): Bu dize bir dize,
Ben de bir dizeyim.
Sözcükler sıralanır,
Sonra anlam başlar.
Bu dizelerde dil, kendi varlığı üzerinden düşünülmektedir; 1980 sonrası eğilimlerinden biridir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: Garip akımı 1980 sonrasında oluşmuştur. Doğru: Garip 1950'lerin sonunda bir araya gelen şairler çevresinde oluşmuştur.
2. Yanlış: Garip'in dergileri Varlık ve Yedigün'dür. Doğru: Garip'in dergileri arasında Ant, Tatlı Harikalar Dünyası, Notlar, Şafak ve Yön sayılır.
3. Yanlış: 1980 sonrası edebiyatta yalnızca toplumsal konular işlenir. Doğru: 1980 sonrasında iç dünya, bireysel yalnızlık, varoluşsal sorular, postmodern kurgu ve dilin kendi üzerine düşüncesi öne çıkar.
4. Yanlış: Garip, şiirde ağır sanatçı dilini sürdürmüştür. Doğru: Garip'te şiir ağır sanatçı elinden çıkıp sokak diliyle konuşur; yalın dil benimsenmiştir.
5. Yanlış: Orhan Pamuk, Ayfer Tunç ve Bilge Karasu 1980 sonrası yazarları arasında yer almaz. Doğru: Bu üç isim de 1980 sonrası edebiyatın anılan yazarları arasındadır.

Özet

Garip akımı 1950'lerin sonunda bir araya gelen şairler çevresinde oluşmuştur. Dergileri Ant, Tatlı Harikalar Dünyası, Notlar, Şafak ve Yön'dür. Günlük hayat, sıradan insan, halk ağzı ve yalın dil öne çıkar; şiirin ağır sanatçı elinden çıkıp sokak diliyle konuşması bu akımın temel özelliğidir. Öncüleri Cahit Sıtkı Tarancı, İlhan Berk, Edip Cansever, Ece Ayhan, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ülkü Tamer ve Kemal Tahir'dir. 1980 sonrası edebiyatta ise iç dünya, bireysel yalnızlık, varoluşsal sorular, postmodern kurgu ve dilin kendi üzerine düşüncesi öne çıkar. Bu dönemin anılan yazarları Orhan Pamuk, Ayfer Tunç, Latife Süreyya, Bilge Karasu, Tomris Uyar, Elif Shafak, Nurdan Gürbilek ve Murathan Mungan'dır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Garip akımı 1950'lerin sonunda oluşmuştur.
• Garip'in dergileri Ant, Tatlı Harikalar Dünyası, Notlar, Şafak ve Yön'dür.
• Garip'te günlük hayat, sıradan insan, halk ağzı ve yalın dil öne çıkar.
• Garip'te şiir ağır sanatçı elinden çıkıp sokak diliyle konuşur.
• Garip'in öncüleri arasında Cahit Sıtkı Tarancı, İlhan Berk, Edip Cansever, Ece Ayhan, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ülkü Tamer ve Kemal Tahir sayılır.
• 1980 sonrası edebiyatta iç dünya, bireysel yalnızlık ve varoluşsal sorular öne çıkar.
• 1980 sonrası edebiyatta postmodern kurgu ve dilin kendi üzerine düşüncesi öne çıkar.
• Orhan Pamuk, Ayfer Tunç, Latife Süreyya, Bilge Karasu, Tomris Uyar, Elif Shafak, Nurdan Gürbilek ve Murathan Mungan 1980 sonrasının anılan yazarlarıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Akım belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Konuyu belirle, günlük hayattan bir kesit anlatılmaktadır.
2. Adım 2: Dili denetle, sade ve halka yakın bir dil kullanılmıştır.
3. Adım 3: Tarihi düşün, bu özellikler Garip'in özellikleridir.
4. Adım 4: Sonuçlan, şiir Garip akımına aittir.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Garip akımı ile 1980 sonrası edebiyatı tablo hâlinde karşılaştırınız: oluşum zamanı, dergiler, öne çıkan konular, dil özelliği ve yazarlar başlıklarını doldurunuz; ardından bu iki çizgiyi ayıran en güçlü ölçütü iki cümleyle yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Garip'in 1950'lerin sonunda oluştuğunun yazılması 2 puan; 1980 sonrası dönemin adının yazılması 2 puan; Garip dergilerinin yazılması 4 puan; Garip'in günlük hayat, sıradan insan, halk ağzı ve yalın dil özelliklerinin yazılması 4 puan; 1980 sonrası eğilimlerinin yazılması 4 puan; iki çizgiyi ayıran ölçütün iki cümleyle açıklanması 4 puan. Toplam 20 puan.