Ses Bilgisi, Morfoloji ve Sözdizimi Tanımları

Konu Anlatımı

Bu konuda ne öğreneceğiz?

Bu konuda Türkçenin üç temel alt bilim dalını tanıyacaksın: ses bilgisi, morfoloji (biçim bilgisi) ve sözdizimi. Ses bilgisinde alfabenin yapısını, ünsüz olaylarını ve hece kurallarını; morfolojide ad ve fiil çekim eklerini; sözdiziminde ise cümlenin ögelerini, yükleme sahip cümle türlerini ve cümle çeşitlerini inceleyeceksin. Üç dal birbirine bağlıdır: hece sayısı şiir ölçüsünde, çekim eki cümlenin yapısında, ögelerin doğru kurulması ise anlamın sağlamlığında belirleyicidir.

Ses Bilgisi: Harfler ve Ünsüz Olayları

Türkçe alfabesinde 29 harf vardır. Bunların 8'i ünlü (a, e, ı, i, o, ö, u, ü), 21'i ünsüzdür. Düz ünlüler a, e, ı, i; yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü'dür. Ünsüzler de üçe ayrılır: sert ünsüzler (ç, f, h, k, p, s, t), yumuşak ünsüzler (b, c, d, g, ğ, v, z) ve ne sert ne yumuşak olan ünsüzler (j, l, m, n, r, ş, y). Bir hece daima ünlüyle başlar ve ünsüzle biter. Harfin yalnız kendisinden okunduğunda çıkardığı sese ses değeri, hece içindeki konumuna göre aldığı değere hece değeri denir.

• Ünsüz yumuşaması: kök ünsüzün ek başındaki ünsüze uymasıdır (çocuk → çocuğum, bıçak → bıçağım, kitap → kitabı).
• Ünsüz benzeşmesi: sözcüğün kendi içindeki komşu ünsüze uymasıdır (ağaç, sağlık, yağmur, soğuk).
• Ünsüz kaynaştırması: iki ünsüzün tek ünsüze inmesidir (kırk, altı → ağdı).

Hece Kuralları

Heceyi belirleyen dört kural vardır. İki ünsüzden oluşan kümeli fiiller önceki hecenin sonuna bağlanır (çık-mak, git-mek). D ya da t'den önceki ünsüz önceki heceye geçer (ki-tap-ta-ki, mad-de, na-kit). Ünsüzle başlayan ek önceki heceye bağlanır (git-mek, gör-düm). İki sözcük birleşirken ikinci sözcüğün baş ünsüzü ilk sözcüğün son ünsüzüne bağlanır (göz+lük → gö-zlük).

Vurgu şöyle dağılır: dört hecelide 1. ve 3., beş hecelide 2. ve 4., altı ve daha çok hecelide 3. seste. Düzensiz sözcüklerde düz-yuvarlak ünlü uyumu bozulabilir; yarın, şimdi, oyun, sabah ve bugün buna örnektir.

Morfoloji: Ad Çekimi

Ad çekiminde önce kök bulunur, sonra kökün son ünsüzüne (sert mi yumuşak mı) ve son ünlüsüne (düz mü yuvarlak mı) bakılır. Buna göre ek seçilir. Kök sert ünsüze bitiyorsa yönelme, bulunma ve ayrılma eki -ta/-te/-tan/-ten olur (kitap-ta, çocuk-ta, toprak-tan). Kök yumuşak ya da yumuşamaya uygun ünsüze bitiyorsa -da/-de/-dan/-den ekleri gelir (ev-de, ev-den, göz-den). Yönelme eki olan -a/-e ekinde ünsüz yumuşaması görülür: kitap → kitabı, ağaç → ağacı, toprak → toprağı.

Düz köke düz ek, yuvarlak köke yuvarlak ek gelir (kitap-lar-da, gök-te, gül-de). İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşar: göz-üm, ev-im. Ad çekimi dört adımda yapılır: kökü bul, son ünsüze bak, son ünlüye bak, eki seç.

Morfoloji: Fiil Çekimi ve Eylem Türleri

Fiil tabanı çatısız, kişisiz ve zamansız hâldir. Düzenli fiilin tabanı -dık/-dı/-du/-dü eki çıkarılarak bulunur (gör, sev). Düzenli fiilde çatı eki örneğin -yor, -dı, -ecek biçimindedir (seviyor, sevdi, sevecek); düzensiz fiilde bu biçimler değişir (gidiyor, gitti, gidecek). Eylemin türleri basit (geldi), bileşik (gidip gelmek) ve birleşik (hesap yapmak, su içmek) olmak üzere üçe ayrılır. Fiilde çatı etken ya da edilgen olabilir; edilgende asıl özneyi yapan başka biri ya da öznesiz bir durum söz konusudur.

Sıfat ismi nitelendirir ve isimden önce gelir (tatlı bir elma). Zarf, fiili ya da sıfatı durum, zaman, miktar, yer ve yön bakımından belirtir. Zamir, yerine geçtiği sözcüğün cümle içindeki görevine göre ad ya da fiil zamiri olur; yalın hâlde kullanılırsa ad tamamlayıcısı, ekli hâlde kullanılırsa nesne olur. Edat, kendisinden sonraki sözcük grubuna göre bulunma, yönelme, ayrılma, tümleç ya da bağlaç edatı olabilir.

Sözdizimi: Ögeler ve Yüklem Türleri

Cümlede özne ve yüklem zorunludur; nesne geçişli fiillerde bulunur. Yüklemin türü öznenin nesne üzerindeki tasarrufuyla ilgilidir. Öznel-nesnel yükleme sahip cümlede özne nesneyi kendi kontrolü altındadır. Edilgen yükleme sahip cümlede özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz. Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez.

Cümleler yükleme, yüklemin türüne, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır. Yapısına göre cümleler basit, birleşik, sıralı ve bağlı olabilir. Bağlaçlı cümlelerde özne ve yüklem aynıysa ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile bağlaçları; özne ya da yüklem farklıysa çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki bağlaçları kullanılır.

Basit Örnek

"Çocuklar bahçedeki çiçekleri suladı." cümlesinde özneyi bulmak için yükleme "kim?" sorusu sorulur; cevap çocuklardır. Ardından "neyi?" sorusuyla çiçekleri nesne olarak alınır. Kökü çiçek olan sözcüğe belirtme eki olan -i geldiğinde ünsüz yumuşaması görülür: çiçek → çiçeği. Bu örnekte yüklem özneye ve nesneye bağlıdır.

İleri Örnek

"Bütün öğrenciler sınıfa girmemiş." cümlesi ses bakımından düzgündür ama iki anlama gelebilir: ya öğrencilerin hiçbiri girmemiştir ya da bazıları girmemiştir. Bu anlam belirsizliğidir. Cümle ancak "Bütün öğrenciler sınıfa girmemişti." biçiminde yazıldığında tek ve açık bir anlam kazanır. Hece açısından bakıldığında ise girmemiş sözcüğünde m'li fiil çekimi ekleri devrededir: gir-me-miş.

Özgün örnek paragraf: Bahçedeki çiçekleri seven çocuk, küçük kardeşine kırmızı bir toprağa benzeyen hediye hazırladı. Sıcak bir yaz öğleden sonra çiçekler ağaçta, yağmur ise yolda bekliyordu. Bu paragrafta toprağa, çiçekleri ve çocuk sözcükleri ünsüz yumuşamasına; ağaçta, yolda, bekliyordu sözcükleri ise ad çekimi ve fiil çekimi kurallarına örnektir.

Özgün örnek dize: Gün battı yollarım taştı
Soğuk hava yüzde gezdi
Ben de durdum karanlıkta
Uzun bir sessizlik oldu
Bu dörtlüğün her dizesi sekiz hecelidir; ölçünün birimi hece olduğu için dize sayısı değil, hece sayısı denetlenir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Yanlış: Ünsüz yumuşaması ile ünsüz benzeşmesi aynı olaydır. Doğru: Yumuşamada kök ünsüzü ek başındaki ünsüze uyar (kitap → kitabı), benzeşmede sözcük kendi içindeki komşu ünsüze uyar (ağaç).
2. Yanlış: Bazı heceler ünsüz harfle başlayabilir. Doğru: Her hece ünlüyle başlar ve ünsüzle biter; ünsüzle başlayan ek bir önceki heceye bağlanır (git-mek).
3. Yanlış: Ad çekiminde ek seçerken yalnızca son ünlüye bakılır. Doğru: Önce son ünsüzün sert ya da yumuşak oluşuna, sonra son ünlüye bakılır; sert ünsüze biten köke -ta/-te/-tan/-ten gelir.
4. Yanlış: Öznesiz yüklemli cümlede özne yoktur. Doğru: Özne vardır ama yüklemden önce gelmez; bu yüzden özneyi yüklemden sonra aramak gerekir.
5. Yanlış: Zamir daima nesne olur. Doğru: Zamir yalın hâlde ad tamamlayıcısı, ekli hâlde nesnedir.

Özet

Ses bilgisi alfabenin 29 harfini, ünsüz olaylarını ve hece kurallarını ele alır. Morfoloji ad çekiminde dört adımlı bir yol izler, fiil çekiminde düzenli ve düzensiz tabanları ayırır. Sözdizimi ise özne ve yüklemin zorunluluğunu, öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz yüklem türlerini ve cümle çeşitlerini tanımlar. Bu üç dal birbirini tamamlar: ses bilgisi ölçüyü, morfoloji yapıyı, sözdizimi anlamı güvenceye alır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Türkçede 8 ünlü, 21 ünsüz bulunur; toplam harf sayısı 29'dur.
• Bir hece daima ünlüyle başlar ve ünsüzle biter.
• Ünsüz yumuşaması kökle ek arasında, ünsüz benzeşmesi ise sözcük içinde gerçekleşir.
• Fiil tabanı çatısız, kişisiz ve zamansız hâldir; düzenli ve düzensiz fiiller ayrılır.
• Cümlede özne ve yüklem zorunludur, nesne geçişli fiillerde bulunur.
• Öznesiz yüklemli cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez.
• Öğe bulma yöntemi: yükleme "kim?" sorusu özneyi, "neyi/kimi?" sorusu nesneyi verir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Ünsüz olayını tanıma konusunun adımları:

1. Adım 1: Kökü belirle, kök toprak'tır.
2. Adım 2: Eki belirle, eklenen ayrılma eki -dır biçiminde görünmektedir.
3. Adım 3: Karşılaştır, toprağım ifadesinde kök ünsüzü g'ye dönüşmüştür.
4. Adım 4: Sonuçlan, kök ünsüzünün ek başındaki ünsüze uyması ünsüz yumuşamasıdır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Ses bilgisi, morfoloji ve sözdizimi dallarını bir araya getiren bir çözümleme yapınız: Özgün olarak beş sözcükten oluşan bir cümle yazınız, cümlenin ögelerini bulunuz, ad ve fiil çekim eklerini gerekçesiyle gösteriniz ve hece bölümünü dört kurala göre açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş sözcüklü, özne ve yükleminin bulunduğu özgün bir cümlenin yazılması 3 puan; öznenin ve yüklemden sonra nesne ya da tümleçlerin bulunması 4 puan; ad çekim eklerinin dört adımlı yolla gerekçelendirilerek gösterilmesi 4 puan; fiil çekiminde tabanın düzenli mi düzensiz mi olduğunun belirlenmesi 3 puan; hece bölümünün dört kuraldan hangisinin kullanıldığının açıklanması 4 puan; yazım ve noktalama 2 puan. Toplam 20 puan.