12. SınıfTesisat Teknolojisi ve İklimlendirme
Tesisat Teknolojisi ve İklimlendirme · 12. Sınıf · İş Yeri ve İSG
Bu derste, bir tesisat işinin başka bir firmaya devredildiğinde ortaya çıkan taahhüt ilişkisinin nasıl yazılı olarak düzenlendiğini öğreneceğiz. Sözleşme türlerinin bedeli nasıl oluşturduğunu, avans, kesin teminat ve hakediş arasındaki ilişkiyi inceleyeceğiz. Taşeron seçiminde fiyatın neden tek başına yeterli olmadığını, kapsam değişikliğinin neden yazılı ek protokolle yapılması gerektiğini ve gecikme kesintisinin nasıl hesaplandığını adım adım uygulayacağız. Ayrıca Uyuşmazlık çözüm yolunun sözleşmede yazılı olmasının neden zorunlu olduğunu öğreneceğiz.
İki kavramı baştan ayırmak gerekir. Taahhüt sözleşmesi, işveren ile yüklenici arasındaki temel sözleşmedir. Taşeronluk ise yüklenicinin bir kısmı işi başka bir firmaya devretmesidir. İki ilişki aynı değildir; her birinin kendi sözleşmesi, kendi sorumluluğu ve kendi ödeme akışı vardır.
İkinci ön bilgi metraj kavramıdır. Metraj, yapılan işin ölçülmüş miktarıdır. Birim fiyatlı sözleşmede bedel, metraj ile birim fiyatın çarpımıdır; metraj tutulmazsa ödeme hesaplanamaz.
Üçüncü ön bilgi hakediş kavramıdır. Hakediş, dönem içinde tamamlanan işin bedelini gösteren belgedir. Yüklenici iş ilerledikçe hakediş düzenler; işveren bu belgede tamamlanan iş oranını onaylar. Hakediş, ilerlemeyi para diliyle gösteren tek belgedir.
Bir tesisat işini kendi ekibiyle yapmak yerine başka firmalara devretmek yaygın bir uygulamadır. Bu ilişki sözleşmeyle düzenlenir. İşletme, taşeron denen alt yükleniciye işin bir bölümünü yazılı olarak verir ve karşılığında belirlenmiş bedeli öder. Sözleşme; işin kapsamını, süresini, bedelini, cezai şartları ve tarafların yükümlülüklerini yazılı olarak belirlediği için ileride çıkabilecek tartışmaların çözümünde temel belge olur.
Yaygın kullanılan dört yaklaşım vardır. Kabul bedelli sözleşmede iş bitirilip kabul edildikten sonra bedel ödenir. Birim fiyatlı sözleşmede gerçekleşen metraj, birim fiyatla çarpılarak ödeme yapılır. Anahtar teslim sözleşmede işveren, belirlenen kapsamın tamamını belirlenen sürede teslim etmekle yükümlüdür. Götürü bedelli sözleşmede ise ölçüm değişikliklerinin nasıl karşılanacağı yazılı olarak düzenlenmelidir.
Avans, iş başında verilen peşin ödemedir ve iş ilerledikçe mahsup edilir. Kesin teminat, taşeronun yükümlülüklerini yerine getirmesini güvence altına alan tutardır; iş kabul edildikten sonra serbest kalır. Hakediş dönemsel ödemedir ve tamamlanan iş miktarı ölçülerek belirlenir. Hakediş kesintileri birden fazla olabilir; hangi kesintilerin uygulanacağı ve oranlarının ne olacağı sözleşmede açıkça yazılır.
Taşeron seçiminde fiyat tek başına değerlendirilmez. Süre, iş güvenliği kayıtları, referans işler ve benzer projelerdeki performans birlikte değerlendirilir; seçim kararı gerekçesiyle yazılı tutulur. Sözleşme dosyasında teklif, karşı teklif, sözleşme metni, ek protokoller ve varsa güvence belgeleri bulunur. Dosya, sözleşmenin oluşumunu ve değişikliklerini gösteren kayıt niteliğindedir.
Kapsam değişiklikleri yazılı ek protokolle yapılır; sözlü anlaşma bedel doğurmaz. Teslim tarihi aşıldığında sözleşmede tanımlı günlük oranla kesinti uygulanır, ancak bu kesinti sözleşmede yazılı azami sınırı aşamaz. Azami gecikme süresi aşıldığında işveren sözleşmeyi feshedebilir. Fesih hâlinde taşeronun tamamladığı iş miktarı ölçülür, bedeli bu miktar üzerinden ödenir ve tamamlanmayan iş için ödeme yapılmaz.
Sözleşmede uyuşmazlıkların çözüm yolu yazılı olarak belirtilir. Saha tarafından verilen yazılı bildirimler, onaylanan ek iş emirleri ve ölçüm kayıtları dosyada düzenli tutulur. Sözleşme yönetiminin asıl amacı, çalışma sırasında belgelenmeyen ayrıntıların sonradan tartışılmamasını sağlamaktır.
Sözleşme türü, bedelin nasıl oluşacağını belirler ve tarafların riskini doğrudan etkiler. Dört yaklaşım vardır ve her birinin riski farklı yerdedir.
Riskin paylaşımı, sözleşme türünden daha önemlidir. Birim fiyatlı bir sözleşmede metrajı yüklenici kendisi ölçüyorsa işverene risk yüklenmiştir. Bu nedenle metrajın kimin tarafından ölçüleceği sözleşmede yazılı olmalı ve ölçüm yöntemi tanımlanmalıdır.
Birim fiyatlı bir işte gerçekleşen metraj 380 birim, birim fiyat 1450 birim'dir. Sözleşme tutarı, metraj ile birim fiyatın çarpımıdır: 380 × 1450 = 551000 birim bulunur. Bu tutar, işin tamamı kabul edildiğinde ödenir.
İkinci örnekte teminat hesabı yapılır. Sözleşme bedeli 1800000 birim, kesin teminat oranı %10'dur. Kesin teminat tutarı, sözleşme bedelinin teminat oranıyla çarpılmasıdır: 1800000 × 0,10 = 180000 birim. Bu tutar, yükleniciden teminat olarak alınır ve iş kabul edildikten sonra serbest kalır.
Üçüncü örnekte ilk hakediş hesaplanır. Sözleşme bedeli 1800000 birim, avans oranı %20, kesin teminat oranı %10'dur. Serbest tutar oranı, avans ve teminat oranları çıkarılarak bulunur: 1 − 0,20 − 0,10 = 0,70. Birim hakediş bedeli: 1800000 × 0,70 = 1260000 birim. Bu tutar, tamamlanan iş oranıyla çarpıldığında dönem ödemesi bulunur.
Bir taşeron sözleşmesi için aşağıdaki veriler verilmiştir:
Bu verilerden yedi değer hesaplanır: avans tutarı, kesin teminat tutarı, teklif tutarı, hakediş tutarı, avans mahsup edilen tutar, gecikme gün sayısı ve gecikme kesintisi. Yedi hesabın altısı tek satırlık çarpma veya bölmedir; yalnızca gecikme gün sayısı tarih farkı gerektirir.
Soru: Yukarıdaki taşeron sözleşmesi için avans tutarını, kesin teminat tutarını, teklif tutarını, ilk dönem hakedişini, mahsup edilen avansı, gecikme gün sayısını ve gecikme kesintisini hesaplayınız. Sözleşmede azami kesinti sınırı %5 olarak yazılıdır.
Adım 1 — Avans tutarı. Oran ondalığa çevrilir: %20 = 0,20. Çarpım: 1800000 × 0,20 = 360000 birim avans alınır.
Adım 2 — Kesin teminat tutarı. Oran: %10 = 0,10. Çarpım: 1800000 × 0,10 = 180000 birim teminat alınır.
Adım 3 — Teklif tutarı. Teklif, taşeron maliyetine kâr marjının eklenmesiyle bulunur. Marj oranı: %20 = 0,20. Katsayı: 1 + 0,20 = 1,20. Çarpım: 1500000 × 1,20 = 1800000 birim bulunur. Bu sonuç, sözleşme bedeliyle örtüşür.
Adım 4 — İlk dönem hakediş tutarı. Hakediş tutarı, sözleşme bedeli ile tamamlanan iş oranının çarpımıdır: 1800000 × 0,30 = 540000 birim bulunur. Bu, tamamlanan işin karşılığıdır.
Adım 5 — Mahsup edilen avans. Mahsup edilen avans, avans tutarı ile tamamlanan iş oranının çarpımıdır: 360000 × 0,30 = 108000 birim. Bu tutar hakedişten düşülür. Elde edilen net tutar: 540000 − 108000 = 432000 birim.
Adım 6 — Gecikme gün sayısı. Teslim tarihi 30042026, gerçekleşen teslim 12052026. Nisan ayında kalan gün yoktur; mayıs ayında 12 gün geçmiştir. Gecikme 12 gündür.
Adım 7 — Gecikme kesintisi. Kesinti, sözleşme bedeli ile günlük kesinti oranının ve gecikme gün sayısının çarpılmasıyla bulunur. Günlük oran: %0,5 = 0,005. Çarpım: 1800000 × 0,005 = 9000 birim günlük kesinti. Gün sayısıyla çarpılır: 9000 × 12 = 108000 birim kesinti.
Adım 8 — Sınır denetimi. Kesinti oranı, sözleşme bedelinin toplamına göre hesaplanır: 108000 ÷ 1800000 = 0,06, yani %6. Sözleşmedeki azami sınır %5'tir. %6, %5 sınırını aşmıştır; bu nedenle uygulanacak kesinti sınır değeri olan %5'e sabitlenir: 1800000 × 0,05 = 90000 birim. Fazlası talep edilemez.
Adım 9 — Denetim. Yedi hesabın sonuçları farklı birimlerdedir: altısı birim, biri gündür. Tabloyu okurken avans (360000) ile hakediş (540000) karıştırılmamalıdır; avans peşin verilir, hakediş tamamlanan işin karşılığıdır. Kesin teminat ise hiçbir dönemde hakedişle karışmaz, iş kabulünden sonra serbest kalır.
| Kavram | Ne ölçer | Birim | Nasıl bulunur | Yanlış uygulanırsa |
|---|---|---|---|---|
| Kabul bedeli | İş bitince ödenen sabit bedel | birim | Sözleşmede yazılı tutar | Yüklenici nakit sıkıntısına girer |
| Birim fiyatlı bedel | Ölçülen metrajın bedeli | birim | Gerçekleşen metraj × birim fiyat | Metraj kaydı yoksa ödeme hesaplanamaz |
| Götürü bedel | Tanımlı iş için sabit tutar | birim | Sözleşmede yazılı tutar | Kapsam belirsizse kâr erir |
| Avans | İş başında verilen peşin ödeme | birim | Sözleşme bedeli × avans oranı | Mahsup yapılmazsa çift ödeme olur |
| Kesin teminat | Yükümlülüğün güvencesi | birim | Sözleşme bedeli × teminat oranı | Serbest bırakılmazsa yüklenici mağdur olur |
| Hakediş tutarı | Dönemde tamamlanan işin bedeli | birim | Sözleşme bedeli × tamamlanan iş oranı | İlerleme görünmez, haksız ödeme olur |
| Mahsup edilen avans | Avanstan hakedişten düşülen pay | birim | Avans tutarı × tamamlanan iş oranı | Avans hiç kapanmaz |
| Gecikme kesintisi | Gecikmeye karşı tazminat | birim | Bedel × günlük oran × gecikme günü | Sınır aşılır ve sözleşme ihlal edilir |
| Kapsam değişikliği | İşin değişen miktarı | birim | Yazılı ek protokolle | Sözlü anlaşma bedel doğurmaz |
Tabloyu okurken şu ayrım önemlidir: avans peşin verilen bir tutardır, hakediş ise tamamlanan işin karşılığıdır. Kesin teminat ne avans ne hakediştir; iş kabulünden sonra serbest kalır. Gecikme kesintisi ise bir ceza değil, risk fiyatıdır ve sözleşmede yazılı azami sınıra bağlıdır.
Taahhüt ilişkisinin temeli yazılı sözleşmedir. Sözleşme türü, bedelin nasıl oluşacağını belirler; kabul bedelli işlerde ödeme teslim ve kabulden sonra, birim fiyatlı işlerde ise gerçekleşen metrajın birim fiyatla çarpılmasıyla yapılır; 380 × 1450 çarpımı 551000 birim verir. Metrajın kimin tarafından ölçüleceği ve ölçüm yöntemi sözleşmede yazılı olmalıdır. Avans, iş başında verilen peşin ödemedir ve iş ilerledikçe mahsup edilir. Kesin teminat, taşeronun yükümlülüklerini yerine getirmesini güvence altına alan tutardır; iş kabul edildikten sonra serbest kalır. Bedeli 1800000 birim olan sözleşmede yüzde 20 avans ve yüzde 10 kesin teminat düşüldüğünde serbest tutar oranı 1 − 0,20 − 0,10 = 0,70 olur ve birim hakediş 1800000 × 0,70 çarpımı 1260000 birim verir. Avans tutarı 1800000 × 0,20 çarpımıyla 360000 birim, kesin teminat ise 1800000 × 0,10 çarpımıyla 180000 birim bulunur. Teklif tutarı, taşeron maliyetine kâr marjının eklendiği değerdir; 1500000 × 1,20 çarpımı 1800000 birim verir. İlk dönemde tamamlanan iş oranı yüzde 30 olduğuna göre hakediş 1800000 × 0,30 çarpımıyla 540000 birim bulunur. Mahsup edilen avans 360000 × 0,30 çarpımıyla 108000 birimdir ve net tutar 540000 − 108000 işlemiyle 432000 birim olur. Teslim tarihi 30042026 olup gerçekleşen teslim 12052026 ise gecikme 12 gündür. Gecikme kesintisi, bedel ile günlük kesinti oranının ve gecikme gün sayısının çarpılmasıdır; 1800000 × 0,005 çarpımı günlük 9000 birim verir ve 9000 × 12 çarpımı 108000 birim kesinti bulunur. Bu oran 108000 ÷ 1800000 bölmesiyle yüzde 6 olup sözleşmedeki yüzde 5 sınırını aşar; bu nedenle kesinti 1800000 × 0,05 çarpımıyla 90000 birime sabitlenir. Kapsam değişiklikleri yazılı ek protokolle yapılır, sözlü anlaşma bedel doğurmaz. Uyuşmazlıkların çözüm yolu sözleşmede yazılı olarak belirtilir.
Bu derste, bir tesisat işinin başka bir firmaya devredildiğinde ortaya çıkan taahhüt ilişkisinin nasıl yazılı olarak düzenlendiğini öğreneceğiz. Sözleşme türlerinin bedeli nasıl oluşturduğunu, avans, kesin teminat ve hakediş arasındaki ilişkiyi inceleyeceğiz. Taşeron seçiminde fiyatın neden tek başına yeterli…
Bu derste, bir tesisat işinin başka bir firmaya devredildiğinde ortaya çıkan taahhüt ilişkisinin nasıl yazılı olarak düzenlendiğini öğreneceğiz. Sözleşme türlerinin bedeli nasıl oluşturduğunu, avans, kesin teminat ve hakediş arasındaki ilişkiyi inceleyeceğiz. Taşeron seçiminde fiyatın neden tek başına yeterli…
Sözleşme metni olmadan taşerona iş devredilmesi ödeme riskini artırır.
Avansı mahsup etmemek: Avansı bir kez verip hiç mahsup etmemek, işletmenin ödeme riskini büyütür ve sözleşme bedelini iki kez ödemeye yol açar. Yazılı olmayan ek iş: Sözlü olarak üstlenilen ek iş, sonradan bedel tartışmasına dönüşür; ek iş mutlaka protokolle belgelenmelidir.
Hakediş tutarı = Sözleşme bedeli x Tamamlanan iş oranı · Kesin teminat tutarı = Sözleşme bedeli x Teminat oranı · Avans mahsup edilen tutar = Avans tutarı x Tamamlanan iş oranı · Gecikme kesintisi = Sözleşme bedeli x Günlük ceza oranı x Gecikme gün sayısı
Sözleşmede gecikme halinde uygulanacak günlük ceza hükmü neyi düzenler?
Doğru cevap: A) Teslim tarihindeki kaymanın yaptırımını belirler.
Cezai şart, teslim tarihi aşıldığında uygulanacak günlük oranı ve üst sınırı gösterir; avans, teminat ve hakediş bunlardan ayrı hükümlerdir.
Bedeli 1800000 birim olan sözleşmede avans yüzde 20, kesin teminat yüzde 10 ise ilk hakedişte ödenecek tutar kaç birimdir?
Doğru cevap: A) 1260000 birim
1260000 birim kavramı Sözleşme ve Taşeron İlişkileri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Yüzde 20 avans alınan bir sözleşmede işin yüzde 60'ı tamamlandığında hakediş tutarından avanstan aynı oran mahsup edilir. Bedel 1800000 birim ise ödenecek tutar kaç birimdir?
Doğru cevap: C) 864000 birim
864000 birim kavramı Sözleşme ve Taşeron İlişkileri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Tesisat Teknolojisi ve İklimlendirme için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Sözleşme ve Taşeron İlişkileri konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç