Makale ve Eleştiri – Uygulama ve Değerlendirme

Konu Anlatımı

Konu Özeti

Makale nesnel ve kanıta dayalı, eleştiri ise eseri ölçütlerle değerlendiren öğretici metin türüdür. Deneme öznel, fıkra güncel konulu ve kısadır. Öğretici metinler dil ve anlatım yönüyle farklılaşır.

Anahtar Bilgiler

• Makale nesnel, deneme öznel bir türdür.
• Eleştiri yalnızca olumsuzluk değil, değerlendirmedir.
• Gazete çevresinde gelişen öğretici metinlerin başında makale gelir.

Nasıl Çalışmalı?

Önce konu anlatımını gözden geçir, formülleri ve anahtar bilgileri not al, çözümlü örnekleri incele ve son olarak değerlendirme sorularını çöz. Yanlış yaptığın soruların açıklamalarını mutlaka oku.

Yöntem: Dört Ölçütle Tür Belirleme

Metin parçası verilen sorularda dört ölçüt sırayla uygulanır: dil (nesnel mi öznel mi), uzunluk ve derinlik, kanıt kullanımı ve konunun işlenişi. Kanıt ve nesnellik varsa makale, kişisel deneyim ve samimiyet varsa deneme, güncel olay ve kısalık varsa fıkra, eseri ölçütlerle değerlendirme varsa eleştiri cevabı bulunur. Bu sıralama, uzun metinlerde bile tek başına yeterlidir.

Karşılaştırma Sorularında Eleme

Türler karşılaştırıldığında en güvenilir ayrım öznelik-nesnellik eksenidir. Makale ile deneme, deneme ile fıkra arasındaki fark bu eksende en hızlı çözülen farktır. Ayrıca eleştiri ile makale ayrımında bakılan konu farklıdır: makale bir konuyu inceler, eleştiri bir eseri değerlendirir.

Hata Avı

Fıkra ile makale sık karıştırılır. İkisi de gazetede yayımlansa bile fıkra günlük ve sıcaktır, makale konuyu derinlemesine ve kanıtla inceler; yayımlanma yeri tür için ölçüt değildir.

Kendini Sına

Konu sonunda dört tür için dört anahtar kelime yazılmalıdır: kanıt, ben, güncel, ölçütlendirme. Bu dört kelime, tür sorularının çoğunu tek adımda çözer. Ayrıca yazılan yanlış cevapların hangi ölçütte şaşığı olduğu not edilirse tekrar çalışması kısalır.

Örnek çözüm sırasında adım adımı ilerlemek şarttır: önce metnin diline, sonra amacına, en son şıklara bakılır. Şıktan başlayıp metne uydurmak, tür sorularında yaygın hata kaynağıdır.

Makale ve Eleştiri: Dil ve Nesnelik Kriterleri

Makale ve eleştiri türlerini doğru ayırmak için dil ve nesnelik kriterleri en önemli ölçütlerdir. Makaleler genellikle nesnel dil kullanır, kanıtlarla desteklenir ve konuyu derinlemesine inceler. Eleştiri ise eseri ölçütlerle değerlendiren bir metin türüdür ve kişisel deneyimlerle dolu olabilir. Bu nedenle, metinlerin dil özelliklerini analiz etmek, türlerin doğru belirlenmesinde kritik öneme sahiptir. Dil özellikleri olarak nesnelik ve öznelik, metinlerin temel ayrımını oluşturur. Bu kriterler, metinlerin türlerini belirlemek için kullanılırken, özellikle öğrencilerin metinleri doğru anlamak ve değerlendirmek için gerekli olan temel bilgileri kazandırır.

Öğretmenler, öğrencilerin metinlerin dil özelliklerini analiz etmesini sağlamak için örnekler kullanabilir. Makalelerde nesnel dil ve kanıt kullanımı yaygın olarak görülürken, eleştirilerde kişisel deneyimler ve samimiyet daha fazladır. Bu nedenle, öğrencilerin dil özelliklerini doğru şekilde tanımlayabilmeleri, türlerin doğru belirlenmesini kolaylaştırır. Ayrıca, dil özellikleri analiz edilirken, metinlerin konuları ve amaçları da dikkate alınmalıdır. Bu yaklaşım, öğrencilerin metinleri daha iyi anlamalarına ve doğru türlerin belirlenmesine yardımcı olur.

Ne Öğreneceğiz

Makale ve Eleştiri konusunun özet tekrarı, uygulama örnekleri ve değerlendirme soruları. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Makale ve Eleştiri konusunun temel kavramlarını pekiştirir.
• Konuyla ilgili örnekleri çözerek bilgisini uygular.
• Sık yapılan hataları fark eder ve düzeltir.
• Değerlendirme sorularıyla kazanımlarını ölçer.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Makale nesnel, deneme öznel bir türdür.
• Eleştiri yalnızca olumsuzluk değil, değerlendirmedir.
• Gazete çevresinde gelişen öğretici metinlerin başında makale gelir.
• Makale bir konuyu, eleştiri ise bir eseri inceleyen yazılardır; ikisinin konusu aynı değildir.
• Yayımlanma yeri (gazete veya dergi) tür belirleyici bir ölçüt değildir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir yazarın kanıt sunmadan, kendi görüşünü samimi bir üslupla anlattığı yazı hangi türdür?

1. Kanıt yok, kişisel görüş var.
2. Bu <b>denemedir</b>.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Sonuç/cevap: Deneme

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir gazete sayfasında üç yazı yan yana verilmiştir: (1) ekonomik verilerle desteklenen analiz, (2) yazarın tatil anısı, (3) bugün yaşanan bir olayın yorumu. Türler nasıl belirlenir?

1. Adım 1: Veri ve analiz birinci yazıyı makale yapar.
2. Adım 2: Kişisel anı ikinci yazıyı deneme yapar.
3. Adım 3: Günün olayı üçüncü yazıyı fıkra yapar; sonuç sırayla makale, deneme, fıkra olur.

Sonuç/cevap: Makale, deneme, fıkra

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Makaleyi deneme sanmak: Makalede kanıt ve nesnellik, denemede kişisellik esastır.

Eleştiriyi kötüleme sanmak: Eleştiri nesnel değerlendirmedir.

Fıkrayı gülmece sanmak: Edebiyat metni olarak fıkra, güncel konuyu işleyen kısa yazıdır.

Gazetede yayımlanıyorsa fıkra sanmak: Makaleler de gazetede yayımlanır; tür yalnızca kanıt, dil ve amaç ölçütleriyle belirlenir, yayımlanma yerine göre değil.

Kendini Dene

Soru: Bir kitabı ya da filmi eleştiri yazısı biçiminde değerlendiriniz: eseri tanıtan, ölçüt sunan, olumlu-olumsuz yönleri gerekçelendiren ve sonuç veren bölümler yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Eserin tanıtımının yapılması 2 puan; en az üç ölçütün (dil, kurgu, amaç, gelişim gibi) açıkça yazılması 4 puan; her ölçüt için olumlu ve olumsuz gerekçe verilmesi 4 puan; tutarlı bir sonuç cümlesinin yazılması 3 puan; duygusallığa değil kanıta dayanılması 1 puan; yazım 1 puan. Toplam 15 puan.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Tür Ayırt Etme konusunun adımları:

1. Kanıt yok, kişisel görüş var.
2. Bu <b>denemedir</b>.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.