Makale ve Eleştiri

Konu Anlatımı

Makale

Bir konuyu bilimsel yöntemlerle, kanıt sunarak açıklayan öğretici metin türüne makale denir. Makalede dil yalın ve nesneldir; yazarın kanıt sunma kaygısı vardır. Gazete ve dergilerde yayımlanır.

Eleştiri

Bir eserin olumlu-olumsuz yönlerini ölçütler ışığında değerlendiren yazılara eleştiri (tenkit) denir. Eleştirmen nesnel olmalı ve değerlendirmesini gerekçelendirmelidir.

Öğretici Metinlerin Karşılaştırılması

• Makale: Kanıt, nesnel, bilimsel.
• Deneme: Kişisel görüş, samimi üslup, kanıt aramaz.
• Fıkra: Güncel konu, kısa ve öz.
• Eleştiri: Eser değerlendirmesi, ölçüt ve gerekçe.

Türlerin Karşılaştırılması

Makale bilimsel ve nesnel bir dille, kanıt ve örnekle desteklenerek yazılır; belirli bir konuyu inceler ve genellikle gazete ile dergilerde yayımlanır. Denemede yazar kendi görüş, deneyim ve düşüncelerini samimi bir dille anlatır; türün dünyadaki başlangıcı olarak Montaigne'in 1580'de yayımlanan Denemeler adlı eseri kabul edilir. Fıkra güncel bir olayı kısa, sıcak ve kişiye özgü bir dille işler; Türk edebiyatında bu türün en tanınan ismi Ahmet Rasim'dir.

Eleştiri, bir eseri belirli ölçütlere göre değerlendiren yazıdır. Öznel eleştiri beğeniye ve duyguya dayanır; nesnel eleştiri veriye, ölçütlere ve kanıta dayanır; bilimsel çalışmalarda esas olan nesnel eleştiridir. Türk edebiyatında makalenin gelişmesinde Namık Kemal öncü isimlerdendir; modern denemenin öncüsü ise Nurullah Ataç olarak kabul edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Yazım Dili ve Amaç

Öğretici metinlerin dili açık, anlaşılır ve amaç doğrultusundadır. Makalede kanıt aranır, denemede samimiyet, fıkrada güncellik, eleştiride ölçütlere dayalılık aranır. Soruda metin parçası verilip tür sorulduğunda bu dört ölçüt birlikte değerlendirilir.

Sınav Odaklı Uyarılar

Tür sorularının anahtar ifadeleri şunlardır: kanıt ve nesnellik makaleyi, ben ve kişisel deneyim denemeyi, güncel olay ve kısalık fıkrayı, eseri değerlendirme ise eleştiriyi gösterir. Karışık metinlerde hangi özellik baskın ise tür ona göre adlandırılır.

Makale ve Eleştiri Arasındaki Temel Farklar

Makale, bilimsel yöntemlerle kanıt sunarak konuyu açıklayan metin türüdür. Bu metinlerde dil yalın ve nesneldir; yazarın amacı kanıt vermek ve objektif bir değerlendirme sunmaktır. Eleştiri ise bir eserin olumlu-olumsuz yönlerini ölçütler ışığında değerlendiren yazılara denir. Eleştirmenin amacı eserin içeriğini nesnel olarak analiz etmektir ve gerekçe sunmaktır. Makalelerde kanıt aranırken eleştirilerde ölçütlerin uygulanması daha önceliklidir.

Makaleler genellikle gazete ve dergilerde yayımlanır; bu metinlerin amacı bilimsel konuları net bir şekilde açıklamaktır. Eleştiriler ise eserlerin içeriğini daha geniş bir perspektiften ele almaktadır. Makalelerde nesnel ve kanıt dayalı bir dil kullanılırken eleştirilerde kişisel görüşlerin de yer alması normaldir. Bu nedenle makalelerin amacı bilimsel bir değerlendirme sunmaktır, eleştiriler ise eserlerin içeriğine ilişkin değerlendirmelerdir.

Ne Öğreneceğiz

Makalenin özellikleri, eleştiri türleri ve öğretici metinlerin karşılaştırılması Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Makalenin özelliklerini açıklar.
• Makale ile deneme-fıkrayı ayırt eder.
• Eleştirinin temel özelliklerini tanır.
• Öğretici metinleri sınıflandırır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Makale nesnel, deneme öznel bir türdür.
• Eleştiri yalnızca olumsuzluk değil, değerlendirmedir.
• Gazete çevresinde gelişen öğretici metinlerin başında makale gelir.
• Denemeler adlı eserin sahibi Montaigne'dir (1580); Türk edebiyatında modern denemenin öncüsü Nurullah Ataç'tır.
• Eleştiri öznel (duyguya dayalı) ve nesnel (veriye dayalı) olmak üzere ikiye ayrılır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir yazarın kanıt sunmadan, kendi görüşünü samimi bir üslupla anlattığı yazı hangi türdür?

1. Kanıt yok, kişisel görüş var.
2. Bu <b>denemedir</b>.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Sonuç/cevap: Deneme

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Tür Ayırt Etme konusunun adımları:

1. Kanıt yok, kişisel görüş var.
2. Bu <b>denemedir</b>.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Sık Yapılan Hatalar

Makaleyi deneme sanmak: Makalede kanıt ve nesnellik, denemede kişisellik esastır.

Eleştiriyi kötüleme sanmak: Eleştiri nesnel değerlendirmedir.

Fıkrayı gülmece sanmak: Edebiyat metni olarak fıkra, güncel konuyu işleyen kısa yazıdır.

Makale ile denemeyi öznel-nesnellik yönünden karıştırmak: Makale kanıt ve nesnellik ister, deneme kişisel düşünce ve samimiyet ister; ikisinin özellikleri ters yazılırsa bütün şıklar şaşar.

Özet

Makale nesnel ve kanıta dayalı, eleştiri ise eseri ölçütlerle değerlendiren öğretici metin türüdür. Deneme öznel, fıkra güncel konulu ve kısadır. Öğretici metinler dil ve anlatım yönüyle farklılaşır.

Kendini Dene

Soru: Makale, deneme, fıkra ve eleştiriyi dil, kanıt, amaç ve işleniş ölçütleriyle karşılaştıran bir tablo hazırlayınız; her tür için birer örnek başlık yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dört ölçütün satır olarak yazılması 3 puan; dört tür için doğru karşılaştırmaların yapılması 6 puan (başlık başına 1,5); makalede nesnellik, denemede özgünlük, fıkrada güncellik, eleştiride ölçüt bilgisinin doğru verilmesi 4 puan; her tür için uygun bir örnek başlık 1 puan; yazım 1 puan. Toplam 15 puan.