11. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Türk Dili ve Edebiyatı · 11. Sınıf · Makale ve Eleştiri
Bir konuyu bilimsel yöntemlerle, kanıt sunarak açıklayan öğretici metin türüne makale denir. Makalede dil yalın ve nesneldir; yazarın kanıt sunma kaygısı vardır. Gazete ve dergilerde yayımlanır.
Bir eserin olumlu-olumsuz yönlerini ölçütler ışığında değerlendiren yazılara eleştiri (tenkit) denir. Eleştirmen nesnel olmalı ve değerlendirmesini gerekçelendirmelidir.
Makale bilimsel ve nesnel bir dille, kanıt ve örnekle desteklenerek yazılır; belirli bir konuyu inceler ve genellikle gazete ile dergilerde yayımlanır. Denemede yazar kendi görüş, deneyim ve düşüncelerini samimi bir dille anlatır; türün dünyadaki başlangıcı olarak Montaigne'in 1580'de yayımlanan Denemeler adlı eseri kabul edilir. Fıkra güncel bir olayı kısa, sıcak ve kişiye özgü bir dille işler; Türk edebiyatında bu türün en tanınan ismi Ahmet Rasim'dir.
Eleştiri, bir eseri belirli ölçütlere göre değerlendiren yazıdır. Öznel eleştiri beğeniye ve duyguya dayanır; nesnel eleştiri veriye, ölçütlere ve kanıta dayanır; bilimsel çalışmalarda esas olan nesnel eleştiridir. Türk edebiyatında makalenin gelişmesinde Namık Kemal öncü isimlerdendir; modern denemenin öncüsü ise Nurullah Ataç olarak kabul edilir.
| Tür | Dil ve Amaç | Öne Çıkan İsim |
|---|---|---|
| Makale | Nesnel, kanıt dayalı, konu incelemesi | Namık Kemal (gelişiminde öncü) |
| Deneme | Öznel, samimi, kişisel düşünce | Montaigne, Nurullah Ataç |
| Fıkra | Kısa, güncel, samimi | Ahmet Rasim |
| Eleştiri | Eseri ölçütle değerlendirme | Öznel ve nesnel iki yaklaşım |
Öğretici metinlerin dili açık, anlaşılır ve amaç doğrultusundadır. Makalede kanıt aranır, denemede samimiyet, fıkrada güncellik, eleştiride ölçütlere dayalılık aranır. Soruda metin parçası verilip tür sorulduğunda bu dört ölçüt birlikte değerlendirilir.
Tür sorularının anahtar ifadeleri şunlardır: kanıt ve nesnellik makaleyi, ben ve kişisel deneyim denemeyi, güncel olay ve kısalık fıkrayı, eseri değerlendirme ise eleştiriyi gösterir. Karışık metinlerde hangi özellik baskın ise tür ona göre adlandırılır.
Makale, bilimsel yöntemlerle kanıt sunarak konuyu açıklayan metin türüdür. Bu metinlerde dil yalın ve nesneldir; yazarın amacı kanıt vermek ve objektif bir değerlendirme sunmaktır. Eleştiri ise bir eserin olumlu-olumsuz yönlerini ölçütler ışığında değerlendiren yazılara denir. Eleştirmenin amacı eserin içeriğini nesnel olarak analiz etmektir ve gerekçe sunmaktır. Makalelerde kanıt aranırken eleştirilerde ölçütlerin uygulanması daha önceliklidir.
Makaleler genellikle gazete ve dergilerde yayımlanır; bu metinlerin amacı bilimsel konuları net bir şekilde açıklamaktır. Eleştiriler ise eserlerin içeriğini daha geniş bir perspektiften ele almaktadır. Makalelerde nesnel ve kanıt dayalı bir dil kullanılırken eleştirilerde kişisel görüşlerin de yer alması normaldir. Bu nedenle makalelerin amacı bilimsel bir değerlendirme sunmaktır, eleştiriler ise eserlerin içeriğine ilişkin değerlendirmelerdir.
Makalenin özellikleri, eleştiri türleri ve öğretici metinlerin karşılaştırılması Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir yazarın kanıt sunmadan, kendi görüşünü samimi bir üslupla anlattığı yazı hangi türdür?
Sonuç/cevap: Deneme
Örnek 1: Tür Ayırt Etme konusunun adımları:
Makaleyi deneme sanmak: Makalede kanıt ve nesnellik, denemede kişisellik esastır.
Eleştiriyi kötüleme sanmak: Eleştiri nesnel değerlendirmedir.
Fıkrayı gülmece sanmak: Edebiyat metni olarak fıkra, güncel konuyu işleyen kısa yazıdır.
Makale ile denemeyi öznel-nesnellik yönünden karıştırmak: Makale kanıt ve nesnellik ister, deneme kişisel düşünce ve samimiyet ister; ikisinin özellikleri ters yazılırsa bütün şıklar şaşar.
Makale nesnel ve kanıta dayalı, eleştiri ise eseri ölçütlerle değerlendiren öğretici metin türüdür. Deneme öznel, fıkra güncel konulu ve kısadır. Öğretici metinler dil ve anlatım yönüyle farklılaşır.
Soru: Makale, deneme, fıkra ve eleştiriyi dil, kanıt, amaç ve işleniş ölçütleriyle karşılaştıran bir tablo hazırlayınız; her tür için birer örnek başlık yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dört ölçütün satır olarak yazılması 3 puan; dört tür için doğru karşılaştırmaların yapılması 6 puan (başlık başına 1,5); makalede nesnellik, denemede özgünlük, fıkrada güncellik, eleştiride ölçüt bilgisinin doğru verilmesi 4 puan; her tür için uygun bir örnek başlık 1 puan; yazım 1 puan. Toplam 15 puan.
Bir konuyu bilimsel yöntemlerle, kanıt sunarak açıklayan öğretici metin türüne makale denir. Makalede dil yalın ve nesneldir; yazarın kanıt sunma kaygısı vardır. Gazete ve dergilerde yayımlanır. Bir eserin olumlu-olumsuz yönlerini ölçütler ışığında değerlendiren yazılara eleştiri (tenkit) denir. Eleştirmen nesnel…
Makaleyi deneme sanmak: Makalede kanıt ve nesnellik, denemede kişisellik esastır. Eleştiriyi kötüleme sanmak: Eleştiri nesnel değerlendirmedir.
Makale: nesnel, kanıta dayalı · Deneme: öznel, samimi · Fıkra: güncel, kısa · Eleştiri: eser değerlendirme
Makalenin özelliklerini açıklar. Makale ile deneme-fıkrayı ayırt eder. Eleştirinin temel özelliklerini tanır.
Makale türünün temel özelliği nedir?
Doğru cevap: A) Kanıta dayalı nesnellik
Kanıta dayalı nesnellik kavramı Makale ve Eleştiri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Kişisel görüşün samimi bir üslupla anlatıldığı, kanıt aranmayan tür hangisidir?
Doğru cevap: C) Deneme
Kişisel görüşün samimi bir üslupla anlatıldığı, kanıt sunulmadığı tür Deneme'dir. Yazar izlenimini doğrudan aktarır ve edebî bir zevkle yazabilir. Makale ise kanıta dayandığı için denemeden ayrılır.
Eleştiri yazısında bulunması gereken temel unsur hangisidir?
Doğru cevap: A) Ölçüt ve gerekçe
Ölçüt ve gerekçe kavramı Makale ve Eleştiri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türk Dili ve Edebiyatı için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Makale ve Eleştiri konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç