Söz Sanatları

Konu Anlatımı

Anlamı Derinleştiren Söz Sanatları

Söz sanatları (edebî sanatlar), anlatımı etkili ve güzel kılmak için sözcüklere mecaz değeri kazandıran kullanımlardır. Şiirin anlam katmanlarını genişletir.

Teşbih (Benzetme)

Bir varlığın başka bir varlığa benzetilmesidir. Dört ögesi vardır: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı. "Aslan gibi güçlü asker" örneğinde asker benzeyen, aslan kendisine benzetilen, güçlü benzetme yönü, gibi benzetme edatıdır.

İstiare (Eğretileme)

Teşbihin ögelerinden birinin söylenmemesiyle oluşan sanattır.

• Açık istiare: Yalnızca kendisine benzetilen söylenir. "Aslan saldırdı." (asker kastedilir)
• Kapalı istiare: Yalnızca benzeyen söylenir; benzetilen gizlenir. "Askerim savaşta kükredi."

Kinaye

Bir sözün hem gerçek hem mecaz anlamını çağrıştıracak biçimde, asıl mecaz anlam kastedilerek kullanılmasıdır. "Ateş düştüğü yeri yakar" sözünde gerçek ateş de, acı da düşünülebilir; asıl kastedilen acıdır.

Mecaz-ı Mürsel (Ad Aktarması)

Bir kavramın, benzetme amacı güdülmeden, onunla ilgili başka bir kavramla anlatılmasıdır. "Ankara karar verdi" (hükümet), "Bu haberi bütün memleket konuşuyor" (memleketteki insanlar) örneklerinde mecaz-ı mürsel vardır.

Tenasüp (Uygunluk)

Anlamca birbiriyle ilgili sözcüklerin aynı metinde bir arada kullanılmasıdır. Gül, bülbül, bahar, aşk kelimelerinin bir şiirde birlikte yer alması tenasübe örnektir.

Tecahül-i Ârif (Bilmezlikten Gelme)

Şairin, gerçeği bildiği hâlde sanat amacıyla bilmiyormuş gibi davranmasıdır. "Benim aşkım bir gizli hazîne, bilmem hangi kuyunun dibinde" dizesinde şair aslında bilir ama bilmez görünür.

Ne Öğreneceğiz

Teşbih, istiare, kinaye, mecaz-ı mürsel, tenasüp, tecahül-i ârif Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Söz sanatlarının anlama katkısını açıklar.
• Teşbihin dört ögesini metinde gösterir.
• İstiareyi teşbihten ayırt eder.
• Kinaye, mecaz-ı mürsel, tenasüp ve tecahül-i ârifi örneklerle tanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Teşbih: benzetme (4 öge) · İstiare: teşbihin kısalmış hâli
• Kinaye: gerçek + mecaz birlikte, asıl anlam mecaz
• Mecaz-ı mürsel: ad aktarma (parça-bütün, yer-kişi)
• Tenasüp: ilgili kelimeler bir arada · Tecahül-i ârif: bilmez görünme
• Cinas, sesleri benzer anlamları farklı kelimelerin bir arada kullanılmasıdır.
• Telmih, bilinen bir olay veya kişiyi hatırlatma yoluyla anlam kazandırır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: "Gökyüzünde bir kuş süzülüyordu; kanatları umudun ta kendisiydi." cümlesinde hangi söz sanatı vardır?

1. Kanatlar, <b>umuda benzetiliyor</b> ve benzetme edatı kullanılmıyor.
2. Benzetilen "umut" söylendiğine göre öge eksikliği teşbihin kısalmış hâlini gösterir.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Sonuç/cevap: Cevap: Açık istiare (benzetilen söylenmiş, benzeyen gizli).

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: 'Cephesi dardır' sözünde hem yüz hem de siyasi tutum anlamının birlikte kullanılması hangi sanata örnektir?

1. Adım 1:Söz ilk anlamda fiziksel darlığı ifade eder.
2. Adım 2:Aynı söz siyasi bağlamda tutumu da anlatır.
3. Adım 3:Bir sözün iki anlamda birden kullanımı kinaye sanatının ölçütüdür.

Sonuç/cevap: Sözün hem gerçek hem mecaz anlamda kullanılması kinaye sanatıdır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Sanat Belirleme konusunun adımları:

1. Kanatlar, <b>umuda benzetiliyor</b> ve benzetme edatı kullanılmıyor.
2. Benzetilen "umut" söylendiğine göre öge eksikliği teşbihin kısalmış hâlini gösterir.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Her mecazı istiare sanmak: İstiare yalnızca benzetme esasına dayanan mecazdır.

Kinayede gerçek anlamı yok saymak: Kinayede iki anlam da çağrıştırılır.

Mecaz-ı mürselde benzetme aramak: Ad aktarması benzetmesiz yapılır.

Telmih ile kinayeyi karıştırmak: Telmih bir olayı veya kişiyi hatırlatırken, kinaye sözün iki anlamda birden kullanılmasıdır.

Özet

Söz sanatları anlatımı etkili kılar. Teşbih benzetme, istiare gizli benzetme, kinaye iki anlamlı söz, mecaz-ı mürsel ad aktarma, tenasüp anlam yakınlığı, tecahül-i ârif bilmez görünmedir.

Kendini Dene

Soru: Teşbih ve istiariyi; ögeleri, oluşum biçimleri ve birbirine farkıyla birlikte açıklayan bir karşılaştırma metni yaz. Metne açık ve kapalı istariden birer örnek ekle.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Teşbihin dört ögesi (benzeyen, benzetilen, yön, edat) doğru sırayla yazılır (4 puan); "Aslan gibi güçlü asker" örneğinde dört öge doğru gösterilir (3 puan); açık istiarede yalnız benzetilenin söylenip askerin kastedildiği anlatılır (3 puan); kapalı istarienin tersi olduğu ve örneği eklenir (3 puan); iki sanatın farkının son cümlede özetlenmesi (2 puan).