Nazım Biçimleri

Konu Anlatımı

Nazım Biçimi Nedir?

Nazım biçimi, bir şiirin dize sayısı, nazım birimi ve uyak düzeniyle belirlenen dış yapısıdır. Şiirin konusuna göre aldığı ada ise nazım türü denir. Aynı biçim farklı türlerde kullanılabilir.

Divan Şiiri Nazım Biçimleri

• Gazel: 5–15 beyitten oluşur; uyak düzeni aa ba ca da...dır. Aşk, sevgili ve güzellik konularını işler. İlk beytine matla, son beytine makta denir; şairin adı (mahlas) genellikle son beyitte geçer.
• Kaside: 33–99 beyit arası, aa ba ca... uyak düzeniyle yazılır. Din veya devlet büyüklerini övmek amacı taşır. Bölümleri: nesib, girizgâh, medhiye, tegazzül, fahriye, dua.
• Mesnevi: Her beyiti kendi içinde uyaklıdır (aa bb cc). Uzun anlatılar için uygundur. Leylâ ile Mecnun, Hüsrev ü Şirin örneklerdir.
• Rubai: Dört dizeden oluşur; aaxa uyak düzeniyle, aruzun özel kalıplarıyla yazılır. Felsefi ve tasavvufi konular işlenir.
• Tuyuğ: Türklerin divan şiirine kattığı, tek dörtlükten oluşan biçimdir.
• Murabba, terkib-i bend, terci-i bend: Dörtlüklerle kurulan diğer biçimlerdir.

Halk Şiiri Nazım Biçimleri

• Koşma: 3–5 dörtlük; 11'li hece; uyak düzeni aaxa / aaaa / abab. Aşk, doğa, ayrılık konuları.
• Semai ve varsağı: 8'li heceyle yazılan, ezgili koşma türleridir.
• Mani: Tek dörtlük; 7'li hece; aaxa uyak. En kısa halk şiiri biçimidir.
• Türkü: Kendine özgü ezgisi olan, bentlerden oluşan halk şiiridir.

Batı Kaynaklı Nazım Biçimleri

• Sone: 14 dizeden oluşur; iki dörtlük ve iki üçlükten meydana gelir. Türk edebiyatına Servet-i Fünun döneminde girmiştir.
• Terza-rima: Üç dizelik bentlerin iç içe uyaklanmasıyla kurulur.
• Balad ve serbest nazım: Ezgiyle ilişkili ya da ölçüsüz modern biçimlerdir.

Ne Öğreneceğiz

Gazel, kaside, koşma, sone, mesnevi, rubai ve diğer biçimler Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Nazım biçimi ile nazım türünü ayırt eder.
• Divan şiiri nazım biçimlerini (gazel, kaside, mesnevi, rubai) tanır.
• Halk şiiri nazım biçimlerini (koşma, semai, mani, türkü) açıklar.
• Batı kaynaklı biçimleri (sone, terza-rima) öğrenir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Gazel: 5–15 beyit · aa ba ca · aşk/sevgili
• Kaside: 33–99 beyit · aa ba ca · övgü
• Mesnevi: aa bb cc · uzun anlatı
• Koşma: 3–5 dörtlük · 11'li hece · aaxa/abab · aşk/doğa
• Nazım biçimini belirlerken bent yapısı ile kafiye düzeni birlikte okunmalıdır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Beş beyitten oluşan, ilk beyti kendi içinde uyaklı, sonraki beyitlerin ilk dizeleri serbest, ikinci dizeleri ilk beyitle uyaklı bir şiirin biçimi nedir?

1. Uyak düzeni <b>aa ba ca da ea</b> biçiminde.
2. Sonuç «Gazel.» olarak yazılır ve sorunun istediği büyüklüğe çevrilir.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Sonuç/cevap: Cevap: Gazel.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: İkili beyitler hâlinde, belirli bir ölçüyle yazılan divan şiiri örneğinde nazım birimi nedir?

1. Adım 1:Divan şiirinin yapı taşı beyittir (iki mısra).
2. Adım 2:Anlam beyitte tamamlanır, bent kavramı yoktur.
3. Adım 3:Beyit esas alındığında nazım biçimi buna göre adlandırılır.

Sonuç/cevap: Divan şiirinde temel nazım birimi beyittir; beyitler bir araya gelerek nazım biçimini oluşturur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Biçim Belirleme konusunun adımları:

1. Uyak düzeni <b>aa ba ca da ea</b> biçiminde.
2. Sonuç «Gazel.» olarak yazılır ve sorunun istediği büyüklüğe çevrilir.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Nazım biçimi ile türünü karıştırmak: Biçim dış yapı, tür konudur.

Gazeli dörtlüklerden sanmak: Gazel beyitlerle (ikili dize) kurulur.

Mesnevinin uyak düzenini abab sanmak: Mesnevi aa bb cc biçimindedir.

Nazım biçimini şiir türüyle karıştırmak: Lirik, epik ve didaktik şiir türüdür; koşma, gazel ve semai ise nazım biçimidir.

Özet

Nazım biçimi dış yapıyı, tür ise konuyu ifade eder. Divan şiirinde gazel, kaside, mesnevi ve rubai; halk şiirinde koşma, mani ve türkü; Batı etkisinde sone ve terza-rima öne çıkar.

Kendini Dene

Soru: Divan şiiri ve halk şiiri nazım biçimlerinden üçer tanesini; beyit/dize sayısı, uyak düzeni ve işlediği konu bilgisiyle birlikte gösteren bir tablo hazırla.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Gazel için 5-15 beyit, aa ba ca düzeni ve aşk konusu yazılır (3 puan); kaside için 33-99 beyit, övgü amacı ve bölümleri belirtilir (3 puan); mesnevi için aa bb cc düzeni ve uzun anlatıya uygunluğu eklenir (2 puan); koşma için 3-5 dörtlük, 11'li hece ve aaxa/abab düzeni yazılır (3 puan); semai ya da varak için bilgi verilir (2 puan); tablo düzeni ve imla (2 puan).