10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Türk Dili ve Edebiyatı · 10. Sınıf · Şiir
Uyak (kafiye), dizelerin sonlarındaki kelimeler arasında bulunan ses benzerliğidir. Amaç ahenk yaratmaktır. Uyak, aynı görevdeki eklerle değil, anlamlı ses tekrarıyla kurulur.
Uyaktan sonra tekrarlanan aynı anlam ve görevdeki ek veya kelimelerdir. Redif dizelerde ahengi artırır. Örnek: "Dağların ardında bir güneş doğar / Sabahın sıcaklığı gönlüme doğar" dizelerinde dize sonundaki "doğar" sözcüğü bire bir tekrarladığı için rediftir; aynı sözcüğün tekrarı uyak değil, açık redif sayılır.
İki terim birbirine karıştırılır: uyak mısra sonlarındaki ses benzerliğidir; redif ise uyaktan önce gelen kelime, ek veya hecenin bire bir tekrarıdır.
Uyak ses benzerliği kurduğu için anlam değişebilir; redif ise aynı sözcüğün tekrarıdır. İkisi bir arada bulunduğunda nazımın müzikal yapısı güçlenir.
Uyak türü belirlenirken dize sonundaki kelimeler alt alta yazılır ve soldan sağa doğru kaç sesin eşleştiği sayılır. Yalnız bir ünsüz eşleşiyorsa yarım uyak, son iki hecenin sesleri birlikte eşleşiyorsa tam uyak, ikiden fazla heceyi kapsayan geniş bir benzerlik varsa zengin uyak vardır. Sözcüğün yazılışı aynı anlamları farklıysa bu kez cinaslı uyak değerlendirilir.
Tunç uyakta resim yalnız dize sonundaki sözcükle değil, tek sözcükten önceki ekle birlikte kurulur: görmeli ile vermeli eşleştirmesinde uyak, sözcüğün tamamlanmayan kalanıyla ekin birlikte tekrarlanmasıyla oluşur. Bu yüzden tunç uyakta dizeler yarıda kesilmiş gibi görünür.
Son adım rediftir: dize sonundaki sözcüğün ya da ekin bire bir tekrar edip etmediğine bakılır. Tekrar varsa redif, yalnızca benzer ses varsa uyak vardır. İki durum aynı dizede bir arada görülebilir; bu hâlde önce redif işaretlenir, kalan ses benzerliği üzerinden uyak türü belirlenir.
Uyak düzeni dört dizeli bir bölümde her mısranın sonunu a, b, c harfleriyle kodlayarak bulunur. Birinci ile üçüncü, ikinci ile dördüncü dizeler eşleşiyorsa çapraz, birinci ile dördüncü, ikinci ile üçüncü eşleşiyorsa sarma, dizeler kendi içinde ikili çiftler kuruyorsa düz uyak vardır.
Mani ve koşmada görülen aaxa düzeninde ikinci, üçüncü ve dördüncü dizelerin sonu aynı kalırken birinci dize farklıdır. Düzeni çizmeden karar vermek hatalara yol açar; bu yüzden şıklar okunmadan önce kâğıt üzerinde harf çizgisi kurulmalıdır.
Uyak türleri, redif, uyak düzeni ve ahenk unsurları Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: "Bahçemde açılmaz yüzün olsa da / Ağlarım gözlerim nemli olsa da" dizelerinde uyak ve redifi bulunuz.
Sonuç/cevap: Cevap: Redif "olsa da"dır; bu dizelerde ayrıca uyak yoktur.
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Mısra sonlarında '-lar' ekinin tekrarlandığı dizelerde redif türü nedir?
Sonuç/cevap: Tekrarlanan parça ek olduğundan bu bir kapalı rediftir.
Örnek 1: Uyak–Redif Ayrımı konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Uyak = dize sonlarındaki ses benzerliği | Uyak = dize sonlarındaki ses benzerliği |
| Redif = uyaktan sonra tekrar eden aynı g | Redif = uyaktan sonra tekrar eden aynı görevli ek/kelime |
| Yarım: 1 ünsüz · Tam: ünlü+ünsüz · Zengi | Yarım: 1 ünsüz · Tam: ünlü+ünsüz · Zengin: 2+ ses |
| Örgü: düz aa bb · çapraz abab · sarma ab | Örgü: düz aa bb · çapraz abab · sarma abba |
| Redif, uyaktan hemen önce aynı kelime, e | Redif, uyaktan hemen önce aynı kelime, ek veya hecenin tekrarlanan hâlidir. |
Redifi uyak sanmak: Aynı görevle tekrar eden ek/kelime rediftir, uyak değildir.
Yarım uyağı küçümsemek: Tek ünsüz benzerliği de geçerli bir uyaktır.
Uyak düzenini karıştırmak: Çapraz "abab", sarma "abba"dır; harfleri sırayla yaz.
Kafiye ile redifi aynı yerde aramak: Kafiye mısra sonundaki ses benzerliğidir; redif ise uyaktan önce tekrarlanan kelime, ek veya hecedir.
Uyak, dize sonlarındaki ses benzerliğidir; redif ise uyaktan sonra tekrarlanan ek veya kelimedir. Uyak; yarım, tam, zengin, tunç ve cinaslı olmak üzere beşe ayrılır. Uyak düzeni şiirin nazım biçimini belirlemede önemlidir.
Soru: Dört uyak türünü (yarım, tam, zengin, tunç) tanıtan ve her biri için dizelerden ikişer örnek üreten bir metin yaz. Sonra örneklerini uyak düzenine göre sınıflandır.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yarım uyak tek ünsüz olarak tanımlanır, iki örnek verilir (3 puan); tam uyak bir ünlü bir ünsüz olarak tanımlanır, iki örnek verilir (3 puan); zengin uyak ikiden fazla ses olarak tanımlanır, iki örnek verilir (3 puan); tunç uyak ek kesilmesiyle tanımlanır, iki örnek verilir (3 puan); uyak düzeni sınıflandırması (aa bb, abab, abba) doğru yapılır (3 puan).
Uyak (kafiye), dizelerin sonlarındaki kelimeler arasında bulunan ses benzerliğidir. Amaç ahenk yaratmaktır. Uyak, aynı görevdeki eklerle değil, anlamlı ses tekrarıyla kurulur.
Uyak (kafiye), dizelerin sonlarındaki kelimeler arasında bulunan ses benzerliğidir. Amaç ahenk yaratmaktır. Uyak, aynı görevdeki eklerle değil, anlamlı ses tekrarıyla kurulur. Uyaktan sonra tekrarlanan aynı anlam ve görevdeki ek veya kelimelerdir. Redif dizelerde ahengi artırır. Örnek: "Dağların ardında bir güneş…
Redifi uyak sanmak: Aynı görevle tekrar eden ek/kelime rediftir, uyak değildir. Yarım uyağı küçümsemek: Tek ünsüz benzerliği de geçerli bir uyaktır.
Uyak = dize sonlarındaki ses benzerliği · Redif = uyaktan sonra tekrar eden aynı görevli ek/kelime · Yarım: 1 ünsüz · Tam: ünlü+ünsüz · Zengin: 2+ ses · Örgü: düz aa bb · çapraz abab · sarma abba
Uyak ve redif kavramlarını ayırt eder. Yarım, tam, zengin, tunç ve cinaslı uyağı tanır. Uyak düzenlerini (düz, çapraz, sarma) çözümler.
Redif nedir ve kafiyeden farkı nedir?
Doğru cevap: D) Kafiyenin hemen öncesindeki hecelerdeki ses benzerliği
Redif, kafiyenin hemen öncesindeki hecelerdeki ses benzerliğidir.
Zengin kafiyenin temel özelliği nedir?
Doğru cevap: A) Sön iki hecede ses benzerliği
Sön iki hecede kavramı Uyak (Kafiye) ve Redif konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
AABB kafiye düzeni hangi türde daha yaygındır?
Doğru cevap: B) Dörtlük
Halk şiirinde dört dizelik birimler aaxa düzeninde kurulur; bu düzenin en yaygın görüldüğü nazım birimi Dörtlük'tür. Divan şiirinde ise uyak ikili dizeler üzerinden yürür.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türk Dili ve Edebiyatı için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Uyak (Kafiye) ve Redif konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç