Anlatım Bozuklukları

Bozuk Cümleleri Düzeltme Çalışması

Düzeltme yapılırken önce cümlenin korunması gereken anlamı belirlenir. Anlam kaymadan yalnız bozuk öğe değişmelidir: gereksiz sözcük atılır, eksik öge tamamlanır, yanlış ek doğru ekle değiştirilir. Anlamı değiştirerek düzeltme yapmak ayrı bir hatadır.

Ardından düzeltme yeniden okunur ve şu kontroller yapılır: özne ile yüklem uyumlu mu, ortak ögenin bağlandığı fiillerin ekleri tutarlı mı, deyim parçalanmış mı, iki yargı birbiriyle çelişiyor mu? Bu dört kontrol anlama ve yapıya dayalı bozuklukların tamamını kapsar.

Ne Öğreneceğiz

Anlama dayalı ve yapıya dayalı anlatım bozuklukları Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Anlatım bozukluklarının nedenlerini açıklar.
• Anlama dayalı bozuklukları tanır ve düzeltir.
• Yapıya dayalı bozuklukları tanır ve düzeltir.
• Cümlelerdeki anlatım hatalarını bulur.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Anlama dayalı: gereksiz sözcük, yanlış anlam, mantık hatası, belirsizlik
• Yapıya dayalı: özne-yüklem uyumsuzluğu, öge eksikliği, ek yanlışlığı
• Düzeltme: hatayı bul → uygun sözcük/öge/eki ekle-değiştir
• Yüklemsiz sözcük dizileri cümle sayılmaz; anlatım bozukluğunun temel nedenlerindendir.
• Deyimlerin öğeleri değiştirilemez; değiştirilirse deyim anlamsızlaşır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: "Aşağı yukarı yaklaşık on dakika bekledik." cümlesindeki bozukluğu bulup düzeltiniz.

1. "Aşağı yukarı" ve "yaklaşık" aynı anlamı taşır; ikisi birlikte <b>gereksiz</b>dir.
2. Sonuç «Düzeltme: "Yaklaşık on dakika bekledik."» olarak yazılır ve sorunun istediği büyüklüğe çevrilir.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Sonuç/cevap: Düzeltme: "Yaklaşık on dakika bekledik."

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: 'Bu işin altından kalkamadım, imkânım kalmadı.' ile 'Bu işten eli kolu bağlandı.' ifadelerini karşılaştırıp doğru kullanımı belirtiniz.

1. Adım 1:'Eli kolu bağlanmak' deyimi öğe değiştirilerek kullanılmıştır.
2. Adım 2:Deyimin doğru kullanışı öğeleriyle birliktedir.
3. Adım 3:Anlam bozukluğunu önlemek için deyim aynen korunmalı ya da doğrudan ifade tercih edilmelidir.

Sonuç/cevap: Deyim öğeleri değiştirilmemelidir; gerekirse 'imkânı kalmamak' gibi doğrudan ifade kullanılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Gereksiz Sözcük konusunun adımları:

1. "Aşağı yukarı" ve "yaklaşık" aynı anlamı taşır; ikisi birlikte <b>gereksiz</b>dir.
2. Sonuç «Düzeltme: "Yaklaşık on dakika bekledik."» olarak yazılır ve sorunun istediği büyüklüğe çevrilir.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Bozukluğu yalnızca anlamda aramak: Yapıya dayalı hatalar da vardır.

Her tekrarı bozukluk sanmak: Anlamı pekiştiren tekrarlar bozukluk değildir.

Yanlış düzeltmeyle anlamı değiştirmek: Düzeltme, cümlenin anlamını korumalıdır.

Deyimin öğelerini değiştirmek: 'Eli kolu bağlanmak' yerine 'imkânı kalmamak' denir; deyimler parçalanarak yeniden kurulamaz.

Özet

Anlatım bozuklukları anlama ve yapıya dayalı olmak üzere ikiye ayrılır. Gereksiz sözcük, yanlış anlam, mantık hatası ve belirsizlik anlama; öge eksikliği, özne-yüklem uyumsuzluğu ve ek yanlışlığı yapıya dayalı bozukluklardır.

Kendini Dene

Soru: Anlatım bozukluklarını anlama dayalı ve yapıya dayalı olmak üzere iki grupta tanıtan, her gruptan iki örnek cümle verip bu örnekleri düzelt bir sunum metni yaz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Anlama dayalı grup için tanım ve iki doğru örnek (gereksiz sözcük, çelişki, anlam belirsizliği gibi) yazılır (4 puan); bu örnekler düzeltilir (3 puan); yapıya dayalı grup için tanım ve iki doğru örnek (özne-yüklem uyuşmazlığı, öge eksikliği) verilir (4 puan); örnekler düzeltilir (3 puan); metnin başlık ve bölüm düzeni (1 puan).