10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Türk Dili ve Edebiyatı · 10. Sınıf · Dil Bilgisi
Cümleyi oluşturan ve anlamlı en küçük parçalara öge (tümleç) denir. Türkçede cümlenin iki temel ögesi yüklem ve öznedir; diğerleri yüklemi tamamlar.
Cümlede iş, oluş veya durumu bildiren; cümleyi yargıya bağlayan temel ögedir. Çekimli fiil ya da ek-fiille kurulmuş isim olabilir. Önce yüklem bulunur.
Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da oluş içinde bulunan ögedir. Yükleme "Kim?" veya "Ne?" sorusu sorularak bulunur. Gerçek ve sözde olmak üzere iki türü vardır.
Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögedir. "Neyi? Kimi?" sorusu belirtili nesneyi (-i hâli), "Ne?" sorusu belirtisiz nesneyi (yalın hâl) buldurur.
Yüklemin yöneldiği yer, kişi veya varlığı belirtir. Yükleme "-e, -de, -den" (yönelme, bulunma, ayrılma) hâl ekleriyle bağlanır.
Yüklemin anlamını zaman, durum, sebep, miktar, şart bakımından tamamlar. "Nasıl? Ne zaman? Niçin? Ne kadar? Neden?" sorularıyla bulunur.
Cümle dışı unsurlar; hitap, ünlem, bağlaç ve ara sözlerdir; öge olarak sayılmaz. "Arkadaşlar, yarın görüşürüz." cümlesinde "Arkadaşlar" cümle dışı unsurdur.
Ögeleri bulmanın tek güvenilir yolu yüklemi bulup yükleme soru sormaktır: ne? (nesne), kime/neye? (dolaylı nesne), nerede/ne zaman/nasıl? (zarf tümleci) sorularıyla ögeler ayrıştırılır.
Yüklem, cümlede yargı bildiren kısımdır; yargı yoksa sözcük dizisi cümle sayılmaz.
En sık yapılan hata öge bulmaya özneyle başlamaktır. Oysa sıra önce yüklem, sonra özne, ardından nesne ve tümleçlerdir. Yüklem bulunmadan kurulan sorular yanıltıcı olur; hangi ögenin hangi soruyla aranacağı yükleme bağlıdır.
İkinci hata cümle dışı unsurları öge saymaktır. Hitap, ünlem, bağlaç ve ara sözler cümleye renk verir ama yargıya katılmaz: Arkadaşlar, yarın görüşürüz cümlesinde Arkadaşlar bir hitaptır, özne değildir. Benzer biçimde maalesef ile gerçi gibi ara sözler de öge değildir.
Üçüncü hata ortak kullanılan ögeleri tek bir fiile bağlamaktır. Birden çok fiilin aynı nesneyi ya da tümleci paylaştığı yapılarda her fiilin kendi hâl eki kontrol edilmelidir. Bu kontrol yapılmadığında ek yanlışlığı ve dolayısıyla anlatım bozukluğu ortaya çıkar.
Yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: "Küçük çocuk, dün akşam bahçede topu arkadaşına attı." cümlesini ögelerine ayırınız.
Sonuç/cevap: Zarf tümleci: dün akşam (ne zaman), bahçede (nerede).
Daha ileri bir uygulama:
Soru: 'Öğretmen öğrencilere örnek anlattı.' cümlesinde dolaylı nesne hangisidir?
Sonuç/cevap: Dolaylı nesne 'öğrencilere'dir.
Örnek 1: Ögelerine Ayırma konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Yüklem → Özne (Kim? Ne?) → Nesne (Neyi? | Yüklem → Özne (Kim? Ne?) → Nesne (Neyi? Kimi? Ne?) |
| Dolaylı tümleç → -e, -de, -den (Nereye? | Dolaylı tümleç → -e, -de, -den (Nereye? Nerede? Nereden?) |
| Zarf tümleci → Nasıl? Ne zaman? Niçin? N | Zarf tümleci → Nasıl? Ne zaman? Niçin? Ne kadar? |
| Önce yüklem, sonra diğer ögeler | Önce yüklem, sonra diğer ögeler |
| Yüklem bulunmayan sözcük dizileri cümle | Yüklem bulunmayan sözcük dizileri cümle değildir; yargı şarttır. |
Cümlenin ögeleri yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecidir. Ögeler yüklemden başlanarak bulunur. Hitap, ünlem ve bağlaçlar cümle dışı unsurdur.
Soru: Bir cümle yaz ve cümlenin tüm ögelerini (yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) sırayla belirle. Her ögeyi bulmak için kullandığın soruyu da yaz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yüklem önce bulunur ve ne bildirdiği açıklanır (3 puan); özne "Kim?/Ne?" sorusuyla doğru bulunur (3 puan); nesne "Neyi?/Kimi?" sorusuyla belirlenir (3 puan); dolaylı tümleç -e/-de/-den ekleriyle ve "Nereye/nerede/nereden" sorusuyla gösterilir (3 puan); zarf tümleci "Nasıl?/Ne zaman?/Niçin?" ile bulunur ve tablo düzeni korunur (3 puan).
Cümleyi oluşturan ve anlamlı en küçük parçalara öge (tümleç) denir. Türkçede cümlenin iki temel ögesi yüklem ve öznedir; diğerleri yüklemi tamamlar. Cümlede iş, oluş veya durumu bildiren; cümleyi yargıya bağlayan temel ögedir. Çekimli fiil ya da ek-fiille kurulmuş isim olabilir. Önce yüklem bulunur.
Önce özneyi aramak: Öge bulmaya her zaman yüklemden başlanır. Nesne ile özneyi karıştırmak: "-i" hâli nesneyi, yalın hâl özneyi verir.
Yüklem → Özne (Kim? Ne?) → Nesne (Neyi? Kimi? Ne?) · Dolaylı tümleç → -e, -de, -den (Nereye? Nerede? Nereden?) · Zarf tümleci → Nasıl? Ne zaman? Niçin? Ne kadar? · Önce yüklem, sonra diğer ögeler
Yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecini tanır. Öge bulma sırasını uygular. Cümle dışı unsurları belirler.
“Kitabı Ali dün okudu.” cümlesinde “dün” sözcüğü hangi ögedir?
Doğru cevap: D) Zarf tümleci.
Bu cümlede eylemi gösteren çekimli fiil yüklemdir; dün sözcüğü eylemin ne zaman gerçekleştiğini belirterek anlamı tamamlar, bu yüzden Zarf tümleci'dir. Yere bağlanan sözcükler yer tamamlayıcısıdır.
Cümlenin temel ögeleri hangileridir?
Doğru cevap: A) Yüklem ve özne
Yüklem ve özne kavramı Cümlenin Ögeleri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Yüklemi bulmak için hangi soru sorulur?
Doğru cevap: B) Herhangi bir şey s
Herhangi bir şey kavramı Cümlenin Ögeleri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türk Dili ve Edebiyatı için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Cümlenin Ögeleri konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç