10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Türk Dili ve Edebiyatı · 10. Sınıf · Dil Bilgisi
Cümleler dört farklı ölçüte göre sınıflandırılır: yükleminin türüne, yükleminin yerine, anlamına ve yapısına göre.
Not: Soru cümlesi olumlu veya olumsuz olabilir; olumsuzsorukarıştırılmamalıdır. "Gelmiyor musun?" hem soru hem olumsuzdur.
Yapısına göre cümleler yüklem sayısına göre; anlamına göre cümleler ise yüklemin bildirdiği yargıya göre ayrılır: haber veren, soru soran, duygu bildiren ve istek içeren cümleler.
Noktalama işaretleri bu ayrımı destekler, ancak tek başına yeterli değildir; asıl ölçüt yüklemin anlamıdır.
Bir cümle aynı anda dört ayrı ölçütte değerlendirilebilir. Yağmur yağınca maç iptal edildi cümlesi yükleminin türüne göre fiil cümlesi, yerine göre kurallı, anlamına göre olumlu, yapısına göre ise birleşik cümledir; çünkü fiilimsi vardır ve iki yargı taşır.
Bu nedenle sınıflandırma sorularında tek bir cevap aramak yerine sorunun hangi ölçütü sorduğu okunur. Yapısına göre diyorsa yalnız yüklem sayısı incelenir, anlamına göre diyorsa yargı türü esas alınır. Ölçüt karıştırıldığında doğru cevap bulunsa bile gerekçe tutarsız kalır.
Önce yüklem bulunur ve sayısı sayılır: tek yüklem varsa yapı yönünden basit ya da birleşik, birden çok yüklem varsa sıralı ya da bağlı cümledir. Fiilimsi, ki'li yapı ya da şart varsa cümle birleşiktir; bu üçünden biri yoksa basittir.
Ardından yüklemin yeri kontrol edilir: sonda ise kurallı, ortadaysa devrik, hiç söylenmemişse eksiltilidir. Son olarak yargı türü belirlenir; noktalama işaretleri bu adımda yardımcı olur ama tek başına kanıt sayılmaz, asıl ölçüt yüklemin bildirdiği anlamdır.
Yapısına, yükleminin türüne, anlamına ve dizilişine göre cümleler Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: "Yağmur yağınca maç iptal edildi." cümlesini tüm ölçütlere göre sınıflandırınız.
Sonuç/cevap: Anlam: olumlu.
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Dört cümle veriliyor: haber, soru, dilek ve ünlem cümleleri. Nasıl ayrılır?
Sonuç/cevap: Yüklemi ve noktalamayı birlikte okuyarak dört tür ayrıştırılır.
Örnek 1: Çok Yönlü Sınıflandırma konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Yüklemin türü: fiil / isim | Yüklemin türü: fiil / isim |
| Yüklemin yeri: kurallı / devrik / eksilt | Yüklemin yeri: kurallı / devrik / eksiltili |
| Anlam: olumlu / olumsuz / soru / ünlem | Anlam: olumlu / olumsuz / soru / ünlem |
| Yapı: basit / birleşik / sıralı / bağlı | Yapı: basit / birleşik / sıralı / bağlı |
| Yapı değerlendirmesinde yüklem sayısı te | Yapı değerlendirmesinde yüklem sayısı temel ölçüttür; anlam değerlendirmesinde yargının türü. |
Fiilimsi olan cümleyi basit sanmak: Fiilimsi varsa cümle birleşiktir.
Soruyu yalnızca "mı, mi" ile aramak: "Ne, kim, nasıl" gibi soru sözcükleri de soru cümlesi yapar.
Devrik ile eksiltiliyi karıştırmak: Devrikte yüklem vardır ama sonda değildir; eksiltilide yüklem yoktur.
Ünlem ile dilek cümlesini karıştırmak: Ünlem ani duygu ve şaşkınlık bildirir; dilek cümlesi istek, temenni ve dilek bildirir.
Cümleler yüklemin türüne (fiil/isim), yerine (kurallı/devrik/eksiltili), anlamına (olumlu/olumsuz/soru/ünlem) ve yapısına (basit/birleşik/sıralı/bağlı) göre sınıflandırılır.
Soru: Bir cümle yaz ve bu cümleyi dört farklı ölçüte (yükleminin türü, yükleminin yeri, anlamı, yapısı) göre ayrı ayrı sınıflandır. Her ölçüt için gerekçeni tek cümleyle yaz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yükleminin türüne göre fiil ya da isim cümlesi doğru belirlenir, gerekçe (çekimli fiil ya da ek-fiil) yazılır (4 puan); yerine göre kurallı, devrik ya da eksiltili tespit edilir, gerekçesi verilir (4 puan); anlamına göre olumlu, olumsuz, soru ya da ünlem olarak ayrılır (3 puan); yapısına göre basit, birleşik, sıralı ya da bağlı olduğu belirtilir (3 puan); cümle kurallı ve imla doğrudur (1 puan).
Cümleler dört farklı ölçüte göre sınıflandırılır: yükleminin türüne, yükleminin yerine, anlamına ve yapısına göre. Not: Soru cümlesi olumlu veya olumsuz olabilir; olumsuzsorukarıştırılmamalıdır. "Gelmiyor musun?" hem soru hem olumsuzdur.
Fiilimsi olan cümleyi basit sanmak: Fiilimsi varsa cümle birleşiktir. Soruyu yalnızca "mı, mi" ile aramak: "Ne, kim, nasıl" gibi soru sözcükleri de soru cümlesi yapar.
Yüklemin türü: fiil / isim · Yüklemin yeri: kurallı / devrik / eksiltili · Anlam: olumlu / olumsuz / soru / ünlem · Yapı: basit / birleşik / sıralı / bağlı
Cümleleri yükleminin türüne göre sınıflandırır. Cümleleri yapısına göre ayırt eder. Yükleminin yerine göre cümleleri tanır.
Cümle türlerinin hangi iki bakımdan sınıflandırıldığı doğrudur?
Doğru cevap: B) Yüklem sayısı ve yüklemin anlamına göre
Yapı, yüklem sayısına; anlam ise yargı bildiren yüklemin niteliğine göre belirlenir.
Yapısına göre tek yüklemli cümleye ne denir?
Doğru cevap: A) Basit cümle
Basit cümle kavramı Cümle Türleri konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Yüklemin anlamına göre cümle türlerinden biri hangisidir?
Doğru cevap: A) Olumsuz cümle
Olumlu, olumsuz, soru ve ünlem cümleleri anlamına göre türlerdir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türk Dili ve Edebiyatı için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Cümle Türleri konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç