10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Türk Dili ve Edebiyatı · 10. Sınıf · Dil Bilgisi
Fiilimsi (eylemsi), fiil kök veya gövdesinden türeyen; ancak cümlede isim, sıfat veya zarf göreviyle kullanılan sözcüklerdir. Fiilin anlamını taşır ama çekimlenmez; yüklem olmaz. Fiilimsiler bir cümleyi yan cümle hâline getirir.
Fiillere -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi görev yapar; isim tamlaması kurabilir.
Fiillere -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dık/-dik/-duk/-dük, -acak/-ecek, -mış/-miş ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat göreviyle kullanılır; bir ismi niteler. Sıfat-fiiller de isim gibi çekimlenebilir (iyelik, çoğul).
Fiillere -ken, -alı, -madan/-meden, -ince/-ınca, -ip/-ıp, -arak/-erek, -dıkça/-dikçe, -maksızın/-meksizin, -casına/-cesine, -a... -a ekleri getirilerek yapılır. Cümlede zarf göreviyle kullanılır; eylemin nasıl, ne zaman yapıldığını belirtir.
Fiilimsiler, fiil kök ve eklerinden türeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılır. Görev, sözcüğün cümle içindeki yerine ve tamamlayıcısına göre belirlenir.
Önemli kural: fiilimsiler çekimlenmez ve tek başlarına yüklem olamaz; yüklem olması istenen yerde gerçek fiil kullanılır.
Bir sözcüğün fiilimsi mi çekimli fiil mi olduğu iki soruyla anlaşılır: şahıs eki alıyor mu, yargı bildiriyor mu? Şahıs eki alan ve cümleye yargı kuran sözcük fiildir. Şahıs eki almayan ama isim, sıfat ya da zarf gibi görev yapan sözcük fiilimsidir.
Örneğin geldi şahıs eki almış ve özneye bağlanmış bir fiildir; gelince ise zaman bildiren bir zarf-fiildir ve tek başına yargı kuramaz. Aynı kökten türeyen bu iki biçim cümlede tamamen farklı yerlerde kullanılabilir. Fiilimsiler olumsuzluk eki de alabilir: gelmemek, gelmeyen, gelmeyerek.
Sınav kısayolu: sözcüğün yanına bir ek getirip cümleye yerleştirmeyi dene ya da doğrudan yükleme soru yönelt. Yargı çıkıyorsa fiil, yalnızca nitelik ya da zaman katıyorsa fiilimsidir. Fiilimsi yükleme bağlandığında cümleyi yan cümle hâline getirir; bu yüzden yapı sorularında birleşik cümleyi işaretler.
İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiillerin yapısı ve görevleri Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: "Kitap okumayı seven çocuk, sabah erken kalkarak yürüyüşe çıktı." cümlesindeki fiilimsileri ve türlerini bulunuz.
Sonuç/cevap: Cevap: Bir cümlede üç fiilimsi türü de yer alabilir.
Daha ileri bir uygulama:
Soru: 'Okumayı seven çocuklar' ifadesindeki fiilimsi hangi ögeyi tamamlamaktadır?
Sonuç/cevap: 'Okumayı seven' sıfat-fiil olup isim tamlamasında nitelendirici görevdedir.
Örnek 1: Fiilimsi Türü Belirleme konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| İsim-fiil: -mak, -mek, -ma, -me, -ış, -i | İsim-fiil: -mak, -mek, -ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş |
| Sıfat-fiil: -an, -ası, -maz, -ar, -dık, | Sıfat-fiil: -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış |
| Zarf-fiil: -ken, -alı, -madan, -ince, -i | Zarf-fiil: -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -casına |
| Ortak kural: fiilimsi yüklem olmaz, şahı | Ortak kural: fiilimsi yüklem olmaz, şahıs eki almaz |
| Fiilimsiler cümlede özne, nesne ve tümle | Fiilimsiler cümlede özne, nesne ve tümleç gibi ögelerde görev yapabilir; tek başına yüklem olamaz. |
Her "-an" ekini sıfat-fiil sanmak: "-an" bazen sıfat yapan yapım eki olabilir; cümledeki görevine bak.
Fiilimsiyi yüklem sanmak: Fiilimsi şahıs eki almaz ve yüklem olmaz.
Kalıplaşmış sözcükleri fiilimsi saymak: "dondurma, çakmak, danışman" gibi sözcükler artık isimleşmiştir.
Fiilimsileri fiille eşitlemek: Fiilimsiler çekimlenmez ve cümlede tek başlarına yüklem olamaz; fiil ise çekimlenerek yargı bildirir.
Fiilimsiler fiilden türeyip isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. İsim-fiil (-mak, -ma, -ış), sıfat-fiil (-an, -acak, -mış) ve zarf-fiil (-ken, -arak, -ince) olmak üzere üçe ayrılır. Yüklem olmaz ve şahıs eki almazlar.
Soru: Fiilimsi türlerini (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) yaptıkları görev, ekleri ve örnekleriyle birlikte gösteren bir tablo hazırla, tabloya her tür için cümlesinden iki örnek yerleştir.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: İsim-fiil satırında görev (özne, nesne, tamlanan), ekler (-mek, -ma, -ış) ve iki doğru örnek yazılır (5 puan); sıfat-fiil satırında isim niteleme görevi, ekler (-an, -ası, -mış, -dık) ve iki örnek belirtilir (5 puan); zarf-fiil satırında zarf görevi, ekler (-ken, -arak, -ince, -meden) ve iki örnek eklenir (4 puan); "yüklem olmaz" kuralı son satırda vurgulanır (1 puan).
Fiilimsi (eylemsi), fiil kök veya gövdesinden türeyen; ancak cümlede isim, sıfat veya zarf göreviyle kullanılan sözcüklerdir. Fiilin anlamını taşır ama çekimlenmez; yüklem olmaz. Fiilimsiler bir cümleyi yan cümle hâline getirir.
Fiilimsi (eylemsi), fiil kök veya gövdesinden türeyen; ancak cümlede isim, sıfat veya zarf göreviyle kullanılan sözcüklerdir. Fiilin anlamını taşır ama çekimlenmez; yüklem olmaz. Fiilimsiler bir cümleyi yan cümle hâline getirir. Fiillere -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi…
Her "-an" ekini sıfat-fiil sanmak: "-an" bazen sıfat yapan yapım eki olabilir; cümledeki görevine bak. Fiilimsiyi yüklem sanmak: Fiilimsi şahıs eki almaz ve yüklem olmaz.
İsim-fiil: -mak, -mek, -ma, -me, -ış, -iş, -uş, -üş · Sıfat-fiil: -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış · Zarf-fiil: -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -casına · Ortak kural: fiilimsi yüklem olmaz, şahıs eki almaz
Fiilimsi kavramını ve özelliklerini açıklar. İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil eklerini tanır. Fiilimsileri çekimli fiillerden ayırt eder.
Cümlenin temel ögesi hangisidir?
Doğru cevap: A) Yüklem
Cümlenin temel ögesi Yüklem'dir; çekimli fiille ya da ek-fiille çekimlenmiş isimle kurulur ve yargıyı taşır. Öge bulmaya her zaman yüklemle başlanır, diğer ögeler ona bağlanarak belirlenir.
Fiilimsilerle ilgili hangisi doğrudur?
Doğru cevap: D) Fiil kökünden türer, isim gibi ku
Fiilimsiler fiil kökünden türer ancak isim, sıfat veya zarf gibi görev yapar.
Fiilimsiler cümlede hangi ögelerde görev yapabilir?
Doğru cevap: D) Özne, nesne ve tümleçlerde görev alabilirler
Fiilimsiler isim gibi davrandıkları için özne, nesne ve tümleçlerde kullanılabilir; yüklem olamazlar.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Türk Dili ve Edebiyatı için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Fiilimsiler (Eylemsiler) konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç