Sözel Mantık

Konu Anlatımı

Sözel Mantık Nedir?

Verilen önermeler ve koşullar arasındaki ilişkilerden zorunlu sonuçlar çıkarma becerisidir. TYT'de sıralama, yerleştirme, eşleştirme ve çıkarım soruları olarak çıkar.

Yöntem

• Önce kesin bilgileri (değişmezleri) belirle.
• Kesin olmayan ilişkileri olasılık olarak işaretle.
• Tabloya yerleştirerek seçenekleri ele.
• "Kesinlikle doğru/yanlış" isteniyorsa yalnızca zorunlu sonuçları seç.

Sıralama

"A, B'den önce; C, A'dan sonra" gibi ifadeler zincir oluşturur. Bu zinciri ok işaretleriyle yazmak hataları azaltır.

Çıkarım

Verilen bilgilerden kesin olarak çıkan sonuç doğru kabul edilir. Olası ama zorunlu olmayan bilgiler cevap değildir.

Çözüm Tekniği: Kesin ile Olağan Bilgiyi Ayırma

Sözel mantıkta sorunun can alıcı noktası budur: olabilir ile kesinlikle doğrudur aynı şey değildir. Kesin sonuç, bütün olasılıklarda doğru çıkan sonuçtur; olası sonuç ise yalnızca bazı durumlarda doğrudur. Çözüm tekniği şöyledir: koşulları tek tek yaz, her koşulun kaç durumu dışladığını işaretle, sonra şıkları bu işaretler üzerinden ele. Kesin olarak ya da mutlaka ifadesi geçiyorsa yalnızca her koşul altında doğrulanabilen şıkkı işaretle; bu, sorunun büyük kısmını çözen tek adımdır.

Sık Çıkan Kalıp: Tablo ve Matris Yöntemi

Yerleştirme ve eşleştirme sorularında bilgiyi tabloya dökmek hatayı görünür kılar. Satırları ve sütunları birer değişken olarak seç, kesişim hücrelerine koşullara göre olur ya da olmaz işareti koy. Bir satırda ya da sütunda tek olur kaldıysa eşleşme tamamlanmıştır. Bu kalıp özellikle üç ve dört nesneli sorularda zaman kazandırır; tablo dolmaya başladıkça kalan şıklar kendiliğinden elenir.

Zaman Kazandıran Yol: Şıktan Koşula Gitme

Uzun sıralama sorularında şıkları okuyup en kolay koşuldan başlayarak uygulamak, tabloyu baştan kurmaktan hızlıdır. Önce değişmez bilgiyi belirle: her zaman A, Bden öncedir gibi. Sonra değişebilir ilişkileri olasılık olarak işaretle. Kullanılmayan her koşul kuşku uyandırır; çünkü sınav koşulları daima bir yerde kullanır. Sonda kaç farklı yol vardır gibi sorularda ise basit durumları sayarak büyük olasılıkları ele, tam hesap yalnızca kalan iki şık için yapılır.

Sıralama ve Eşleştirme Tablosu

Çıkarım Sorularında Güven Testi

Bir ifadenin kesin çıkarım olması için eğer bu doğruysa o zaman bu da doğrudur sorusuna her durumda evet denilebilmesi gerekir. Bazı ifadesi en az birini, hiçbiri hiçbirini, hepsi bütününü kapsar; bunlardan biri diğerine zorlanamaz. Sayı bilgisi verilen sorularda toplam, en az ve en çok ayrı ayrı hesaplanır; aralıklarla oynayan tuzaklarda sınırlar dâhil edilmez.

Hızlı Kontrol Ritmi

Sözel mantık sorularında önce sorunun kesinlik mi olasılık mı istediğini oku, ardından verilen koşulları numaralı liste hâlinde yaz. Her koşulu en az bir kez kullandığından emin ol; kullanılmayan koşul seni bekleyen kilit bilgidir. Şıklar arasında ilk bakışta olası görüneni değil, bütün durumlarda doğrulanabileni işaretle. Bu ritim uzun sorularda bile süre kazandırır ve tekrar okuma ihtiyacını ortadan kaldırır.

Ne Öğreneceğiz

Sıralama, eşleştirme, doğru-yanlış ve çıkarım soruları Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Verilen koşullara göre sıralama yapar.
• Eşleştirme ve yerleştirme problemlerini çözer.
• Doğru-yanlış bilgilere dayalı çıkarım yapar.
• Tablolaştırarak karmaşık bilgiyi düzenler.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sözel mantıkta "olabilir" ile "kesinlikle doğrudur" farkı kritiktir.
• Her koşulu mutlaka kullan; kullanılmayan koşul genellikle kilit bilgidir.
• Şıkları eleyerek gitmek hız kazandırır.
• Matris yönteminde satır ve sütunlar birer değişken, kesişimler ise hücrelerdir; doldurulan hücre çözümün kendisidir.
• Şıktan gitmek, koşulları tek tek uygulayıp şıkları elemek anlamına gelir; uzun sıralama sorularında bu yol daha hızlıdır.
• Bazı en az birini, hiçbiri hiçbirini, hepsi bütününü kapsar; bu kelimeler birbirine zorlanamaz.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Ali, Ayşe'den uzun; Ayşe, Can'dan uzundur. En uzun kimdir?

1. Adım 1: Karşılaştırmalar sırayla yazılır: Ali, Ayşeden uzundur.
2. Adım 2: İkinci koşul da eklenir: Ayşe, Candan uzundur.
3. Adım 3: İki bilgi tek zincirde birleştirilir: Ali, Ayşe, Can sıralaması oluşur.
4. Adım 4: Zincirin sonundaki kişi en kısadır; en uzun Ali olur.

Sonuç/cevap: Ali

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir mağazada 100 birim üzeri alışverişte kargo bedavadır, aksi durumda ücretlidir. Ayşe 80 birim, Burak 120 birim alışveriş yapmıştır. Hangisi kesindir?

1. Adım 1: Her kişi için alt sınır test edilir: Ayşe 80, Burak 120 TLdir.
2. Adım 2: Ayşe'nin alışverişinde kargo ücrete dâhildir, Burak'ınkinde bedavadır.
3. Adım 3: İki durum birlikte değerlendirildiğinde yalnız birinin kargosu ücretsiz olduğu görülür.

Sonuç/cevap: Burak'ın kargosu bedava, Ayşe'nin ücretlidir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Sıralama konusunun adımları:

1. Adım 1: Karşılaştırmalar sırayla yazılır: Ali, Ayşeden uzundur.
2. Adım 2: İkinci koşul da eklenir: Ayşe, Candan uzundur.
3. Adım 3: İki bilgi tek zincirde birleştirilir: Ali, Ayşe, Can sıralaması oluşur.
4. Adım 4: Zincirin sonundaki kişi en kısadır; en uzun Ali olur.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Olasılığı kesin sanmak: "Olabilir" her zaman doğru değildir.

Koşullardan birini atlamak: Tüm koşullar kullanılmalıdır.

Şıkları okumadan çözüme başlamak: Bazı sorularda şıklar yolu gösterir.

Kullanılmayan koşulu önemsememek: Her koşulun bir kez kullanılması gerekir; atlanan koşul genellikle cevabı veren kilit bilgidir.

Tek bir olasılığa hemen karar vermek: Olur ile kesin olarak olur aynı şey değildir; ikinci durum tüm olasılıklarda doğrulanmalıdır.

Özet

Sözel mantık, verilen önermelerden zorunlu sonuç çıkarmayı gerektirir. Kesin ve olası bilgi ayrımı temeldir. Tablo ve sembolik gösterim çözümü kolaylaştırır. Tüm koşullar kullanılmalıdır.

Kendini Dene

Soru: Görev: Aşağıdaki koşullara göre dört kişinin oturma sırasını bul. (1) Ayşe, Ali'den önce oturur. (2) Can, Ali'den sonra oturur. (3) Derya, Can'dan sonra oturur. Önce koşulları okuyup sırayı bir şema hâlinde çiz, sonra sırayı soldan sağa yaz. Son olarak "en son oturan kimdir?" ve "Ayşe ile Can arasında kimler vardır?"

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: koşulların tek tek okunup şemaya yerleştirilmesi 4 puan; sıranın Ayşe - Ali - Can - Derya olarak doğru yazılması 8 puan; "en son oturan kimdir?" sorusunun Derya olarak yanıtlanması 4 puan; "Ayşe ile Can arasında sorusunun Ali şeklinde yanıtlanması 3 puan; şemanın okunaklılığı ve imla 1 puan. Toplam 20 puan. Model cevap: 1. koşul: Ayşe < Ali. 2. koşul: Ali < Can. 3. koşul: Can < Derya. Birleştirince sıra Ayşe - Ali - Can - Derya olur. En sonda Derya oturur; Ayşe ile Can arasında yalnızca Ali vardır. Zorunlu sonuç, üç koşulun da birlikte sağlanabildiği tek sıra olduğu için kesindir.