Yazım ve Noktalama Tekrarı

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Yazım ve noktalama kuralları, ilk bakışta basit görünür ama sınavda en çok hata yapılan başlıklardan biridir. Özellikle de/da ve mi/mı yazımı, her ve hiçbiri sözcüklerinin yazımı ile virgül ve noktalı virgül arasındaki seçim, dikkat gerektirir. Bu konu, daha önce öğrenilen kuralları tek bir yerde toplayarak pekiştirmeyi amaçlar.

Bu başlıkta kuralları hatırlayacak ve her kuralı örnekle pekiştireceksiniz. Sınavda bu konu "yanlış yazılan kuralı bul", "doğru yazılışı seç" biçiminde sorulur. Kurallara hâkim olmak bu sorularda hızlı ve doğru karar vermeyi sağlar.

Ön Bilgi: Yazım ile Anlam Arasındaki Bağ

Yazım kuralları, bir kuralın doğru biçimde uygulanmasıyla ilgilidir. Aynı kural farklı cümlelerde farklı biçimde uygulanabilir; bu yüzden kuralı tek tek cümleye uygulamak gerekir.

İkinci ön bilgi, noktalama işaretlerinin bölücü ve ayırıcı olma özelliğidir. Virgül ve noktalı virgül, ögeleri birbirinden ayırır; iki nokta ise bir açıklama ya da liste beklentisi doğurur.

Temel Kurallar

De/da bağlacı koyutma anlamı taşıdığında yazılır. Kendisinden sonra isim gelirse de, zamir gelirse da yazılır.

Mi/mı soru edatı cümleye soru anlamı kattığında yazılır. Cümle olumsuz ya da emir kipindeyse yazılı biçimi kullanılır.

Her sözcüğü anlamı belirsiz olan yerde ayrı yazılır. Anlamı belirsiz olduğu anlaşılırsa ayrı yazmak gerekir.

Hiçbiri sözcüğü tek bir anlamda geçer ve daima ayrı yazılır. Yanlış, yanlışız, hiçbiri gibi sözcükler ayrılır.

Özel ad olmayan yer ve yol adları büyük harfle yazılmaz. Ancak özel ad olan yer adları büyük harfle başlar.

Cümle içinde virgül, cümleyi bölmez. Cümle içinde kullanılan virgül, ögeleri ayırır.

Virgül ve noktalı virgülün görevleri farklıdır. Noktalı virgül, virgülden daha geniş bir bölümü birbirinden ayırır.

Üç nokta, tamamlanmamış ya da sürerli anlamı belirtir. Tırnak, aktarılan sözleri belirtmek için kullanılır.

Yazım ve Noktalama Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, sık karıştırılan yazım ve noktalama durumlarını doğru ve yanlış yazımlarıyla gösterir. Sorudaki örnek bu satırlardan hangisine uyuyorsa doğru seçenek bulunmuş olur.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Adım 1 — Cümlenin yapısını kur. Özne, yüklem ve tümleçleri bul; hangi bölümün soru edatı aldığını gör.

Adım 2 — Anlamı denetle. Bağlacın koyutma anlamı taşıyıp taşımadığını, edatın soruluk katıp katmadığını ara.

Adım 3 — Yazım biçimini uygula. Anlama göre yazılı ya da yazımsız biçimi seç.

Adım 4 — Noktalamayı denetle. Kullanılan ayraç söz öbeğini mi ayırıyor, cümleyi mi bitiriyor, kontrol et.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konuda kayıp, çoğu zaman kuralın sesli okunduğu gibi yazıldığından ya da iki noktalama işaretinin birbirine karıştırılmasından gelir.

• De/da ile da/dan ayıramamak: Koyutma anlamı taşıyan cümlede bağlaç yazılır, takımyapımı olan ekler ayrı yazılır.
• Mi/mı yazımında heceyi atlamak: Soruluk varsa mi yazılır; olumsuz ya da emir kipinde bu biçim kullanılır.
• Her sözcüğünü hep bitişik saymak: Anlamı belirsiz olan yerde her ayrı yazılır.
• Hiçbiri sözcüğünü iki parçaya ayırmak: Hiçbiri tek bir sözcüktür ve daima ayrı yazılır.
• Virgülle cümleyi böldüğünü düşünmek: Virgül cümle içinde ögeleri ayırır, cümleyi bitirmez.
• İki noktayı durak işareti saymak: İki noktadan sonra bir açıklama ya da liste gelir; durak için üç nokta kullanılır.

Özet

Yazım ve noktalama kuralları anlama göre uygulanır. De/da bağlacı koyutma anlamı taşıdığında yazılır ve kendisinden sonra isim ya da zamir gelmesi beklenir. Mi soru edatı soru anlamı katıyorsa yazılır; olumsuz ya da emir kipinde bu biçim kullanılır. Hiçbiri tek bir anlamda geçer ve daima ayrı yazılır. Özel ad olmayan yer adları küçük harfle yazılır. Virgül cümle içinde ögeleri ayırır, cümleyi bitirmez. Noktalı virgül virgülden daha geniş bir bölümü ayırır. İki noktadan sonra açıklama ya da liste gelir. Üç nokta tamamlanmamış ya da sürerli anlamı belirtir. Tırnak aktarılan sözleri belirtmek için kullanılır.

Kendi kendine dene: Önce on cümle yaz ve içlerine iki de/da, iki mi/mı, bir her ve bir hiçbiri yerleştir. İkinci adımda bu sözcüklerin yazımını kurala uygun biçimde düzelt. Üçüncü adımda aynı cümlelere virgül, noktalı virgül, iki nokta ve üç nokta ekleyerek her işaretin farkını yaz. Son olarak yazdığın cümlelerde bulduğun noktalama hatalarını gerekçesiyle listele.

Ne Öğreneceğiz

Türkçede en sık karıştırılan yazım ve noktalama kurallarının tekrarı: de/da ve mi/mı yazımı, her ve hiçbiri, büyük harf kullanımı, sık yapılan yazım yanlışları ile virgül, noktalı virgül, iki nokta, üç nokta ve tırnak kullanımı. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• De/da ve mi/mı yazımını kuralına uygun uygular.
• Her ve hiçbiri sözcüklerinin yazımını ayırt eder.
• Büyük harf kullanım kurallarını örneklerle uygular.
• Sık yapılan yazım yanlışlarını gerekçesiyle düzeltir.
• Virgül, noktalı virgül ve iki nokta arasındaki farkı belirtir.
• Üç nokta ve tırnak kullanımını doğru yapar.
• Verilen cümle grubundaki hataları bulur ve sayar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Koyutma anlamı taşıyan cümlede bu bağlaç nasıl yazılır?

1. Cümlede koyutma anlamı vardır.
2. Bağlaç yazılı biçimde kullanılır.
3. Yazılı biçim kullanılır.

Sonuç/cevap: Yazılır

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Üç nokta hangi anlamı belirtir?

1. Üç nokta cümle içinde düşünülür.
2. Cümlenin bitmediğini gösterir.
3. Tamamlanmamış anlamı belirtir.

Sonuç/cevap: Tamamlanmamış ya da sürerli anlam

Kendini Dene

Soru: De/da ve mi/mı yazım kurallarını açıklayınız. Her kural için kendi yazdığınız ikişer örnek cümle veriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: De/da yazım kuralı açıklanır (5 puan). Mi/mı yazım kuralı açıklanır (5 puan). De/da için iki örnek verilir (7 puan). Mi/mı için iki örnek verilir (7 puan). Örneklerin gerekçesi yazılır (1 puan). Toplam 25 puan.