tyt. SınıfTürkçe
Özne ve Yüklem Uyumu — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Anlatım bozukluğu kavramını tanır ve türlerini sınıflandırır.
- Özne ile yüklem arasındaki uyumsuzluğu örneklerle gösterir.
- Tümleç yanlış seçilmesinden kaynaklanan bozuklukları fark eder.
- Mantık hatası ile yapı bozukluğunu birbirinden ayırır.
- Bozuk bir cümleyi düzelterek gerekçelendirir.
- Verilen cümlelerdeki bozukluk türünü belirleyip sayım yapar.
- Anlam belirsizliğini gideren düzeltmeleri örneklerle gösterir.
Önemli noktalar
- Anlatım bozukluğu yazım hatası değildir; yazımı doğru cümlelerde de görülür.
- Öznenin yükleme uyması, cümlenin anlaşılabilmesi için zorunludur.
- Bir yüklemle birden çok tümleç kurulamaz; ikinci tümleç eklendiğinde biri kaldırılır.
- Mantık hatası ile yapı bozukluğu farklı başlıklardır ve karıştırılmamalıdır.
- Düzeltme yapılırken cümlenin anlatmak istediği düşünce korunmalıdır.
- Anlam belirsizliği, özneyi ya da eylemi belirginleştirilerek giderilir.
Formüller ve kurallar
- Anlatım bozukluğu = kastedilen düşünce ile cümlenin gerçek anlamı arasındaki uyumsuzluktur
- Özne-yüklem kuralı = yüklemin gerektirdiği özne cümlede bulunmalıdır
- Tümleç kuralı = bir yüklemle yalnız bir tümleç kurulabilir
- Mantık hatası = yapısı doğru ama gerçekliğe uymayan cümledir
- Yapı bozukluğu = öge eksikliği ya da yanlış dizilimi içeren cümledir
- Anlam belirsizliği = cümlenin birden çok biçimde anlaşılabilmesidir
- Düzeltme ölçütü = anlam korunurken dilbilgisel eksikliğin giderilmesidir
Sık yapılan hatalar
- Dilbilgisi doğru cümleyi bozuk saymamak: Yazımı ve yapısı doğru olan ama kastedilen anlamla örtüşmeyen cümle de anlatım bozukluğudur.
- Özneyi yüklemden koparmak: Özne, yüklemin gerçekleşebilmesi için gereklidir. Yüklemin gerektirdiği özne yerine başka bir özne konulmuşsa cümle bozulur.
- İki tümleci birlikte kabul etmek: Bir yüklemle birden çok tümleç kurulamaz; ikinci tümleç eklendiğinde biri elenmelidir.
- Mantık hatasını yapı bozukluğu sanmak: Yapı bozukluğunda öge eksiktir; mantık hatasında ise yapı doğru ama anlatılan şey gerçeklikle örtüşmez.
- Düzeltmeyi anlamı korumadan yapmak: Düzeltme cümlenin anlatmak istediği düşünceyi korumalıdır; yalnız dilbilgisi giderilip düşünce değiştirilirse başka bir bozukluk oluşur.
- Anlam belirsizliğini çözmeden geçmek: Cümle dilbilgisel olarak doğru olabilir ama birden çok biçimde anlaşılabilir; bu durumda belirsizlik giderilmelidir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Bozuk cümlede önce yüklemi bulun; yüklem olmadan öge denetimi yapılamaz.
- Özneyi yüklemin yanına getirin; uyuşmuyorsa uyumsuzluk vardır.
- Tümleç sayısını saymak, tümleç yanlış seçilmesi bozukluğunu hemen yakalar.
- Cümle dilbilgisel olarak doğruysa ve tuhaf geliyorsa mantık hatası olabilir.
- Düzeltilmiş cümleyi bir kez daha okuyup anlamın korunduğunu denetleyin.
- Hata-avı soru kökünde olumsuzluk "yanlıştır", "doğru değildir" ya da "sayılmaz" biçimlerinde kurulur.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.