İslamiyet Öncesi Türk Tarihi

Konu Anlatımı

Türk Tarihinin Kaynakları

İslamiyet öncesi Türk tarihi, yazılı ve yazısız kaynaklarla aydınlatılır. Çin kaynakları, Bizans kaynakları, arkeolojik buluntular ve Orhun Yazıtları başlıca belgelerdir. Orhun vadisindeki Kül Tigin (731) ve Bilge Kağan (735) yazıtları, Türklerin bilinen ilk yazılı kaynaklarıdır; Türk adı, devlet teşkilatı, töre ve dünya görüşü ilk kez bu yazıtta açıkça dile getirilmiştir. Destanlar, efsaneler ve âşık rivayetleri ise yazısız kaynaklar arasında yer alır.

İlk Türk Devletleri

Türklerin kurduğu ilk büyük siyasi birlik Asya (Büyük) Hun Devleti'dir. M.Ö. 220'de Teoman tarafından kurulan devlet, M.Ö. 209'da tahta çıkan Mete (Modu) Han ile en parlak dönemine ulaşmıştır. Merkezleri Ötüken'dir. Mete Han, orduda onlu teşkilatı ve ıslıklı oku kullanmış, Çin Seddi'ne karşı baskı kurmuştur. Devlet, M.S. 216'da Çin'e yenilerek dağılmıştır.

Avarlar 5. yüzyılda göç ederek Orta Avrupa'ya yerleşmiş, 8. yüzyıla kadar siyasi varlıklarını sürdürmüştür. Göktürk Devleti, 552'de Bumin Kağan tarafından kurulmuş ve merkezi Ötüken olmuştur. Türklerin siyasi gücü bu dönemde en geniş sınırlara ulaşmıştır; II. Göktürk Dönemi 682'de başlamış, devlet 744'te Uygurlar tarafından yıkılmıştır.

Uygurlar 744-840 yılları arasında hüküm sürmüş, merkezleri Ordu Balık (Karabalgasun) olmuştur. Yerleşik yaşama geçmiş, tarım ve şehircilik gelişmiş, Maniizm resmî din olarak benimsenmiştir. Uygurlar kâğıdı ve baskı tekniğini geliştirmiş, 18 harfli Uygur alfabesini kullanmıştır. Devlet, 840'ta Kırgızlar tarafından yıkılmıştır. Peçenekler, Kıpçaklar (Kumanlar), Tuna ve Volga Bulgarları ile Hazarlar da bu dönemde önemli Türk ve Türk asıllı topluluklardır.

Türk Kültür ve Medeniyeti

Bozkırda yaşayan Türkler, göçebe hayatı at, çadır ve yay etrafında örgütlemiştir. At üzerinde dövüş, okçuluk ve yay kültürü savaş gücünün temelidir; kurgan denilen höyüklerde ölü gömme geleneği, mezarlara figür konması (balbal) bu dönemin sanatsal izleridir. Yönetimde kağ ve bilge kişi rolleri öne çıkmış, Ötüken hem siyasi hem kutsal merkez olarak kabul edilmiştir.

Töre ve ahlak anlayışı yazılı olmaktan çok sözlü aktarılmıştır: bilgelik, yiğitlik, atağa saygı ve adalet temel değerlerdir. Ekonomi hayvancılığa, yer yer tarıma dayanırdı; Çin ile yapılan ticaret ve vergiler gelir kaynağıydı. Din anlayışında gök (gök tengri) kavramı merkezîdir ve hükümdarın gökten yetki aldığı düşünülür.

Destanlar

Destanlar, bir halkın tarihî olaylarını abartılı biçimde anlatan uzun şiirsel anlatımlardır ve yazısız kaynak olarak kullanılır. Alp Er Tunga Destanı İskit (Saka) kralı Alp Er Tunga'yı, Oğuz Kağan Destanı Oğuz Boyları'nın efsanevi atasını anlatır. Ergenekon Destanı demir dağları eriterek çıkış öyküsüyle Türklerin yeniden güçlenişini, Göktürk Destanı ise Türk adını taşıyan ilk devletin kuruluşunu simgeler.

Destanlar tarihî bilgi verir fakat olayları abarttığı ve efsanevi öğeler içerdiği için tek başına doğrulanacak kaynak kabul edilmez; diğer belgelerle desteklenmelidir.

Kavimler Göçü

M.Ö. 3. yüzyıldan MS 5. yüzyıla uzanan geniş süreç içinde asıl büyük göç MS 375'te Hunların batıya harekâtıyla hızlanmıştır. Kavimler Göçü'nün başlıca sonuçları şunlardır: Batı Roma İmparatorluğu zayıflamış ve 476'da yıkılmış, Roma İmparatorluğu 395'te ikiye ayrılmış, Avrupa'da kavimler yerleşmiş, eski kölelik düzeni çözülmüş, Hristiyanlık daha da yayılmıştır. Türk tarihi açısından ise Avarların batıya yönelmesi ve Avrupa'da siyasi yapı kurması bu sürecin doğrudan sonucudur.

Çözüm Tekniği ve Sınav Odaklı Yaklaşım

İlk Türk devletleri sorusunda çözüm tekniği, kurulan devleti merkez ve tarih üçlüsüyle eşleştirmektir: Ötüken iki büyük devletin (Hun ve Göktürk) ortak merkezidir, Ordu Balık ise Uygurlara aittir. Yıkılış nedeni sorularında genellikle bir sonraki devlet devreye girer: Uygurlar Kırgızlar, Göktürkler Uygurlar tarafından yıkılmıştır.

Sık çıkan kalıp, yazıtlar ile destanların karıştırılmasıdır: yazıtlar birincil ve yazılı, destanlar yazısız ve efsanevi kaynaktır. Zaman kazandıran yol, tarih–olay çiftlerini iki kelimelik kodlarla ezberlemektir: 552-Göktürk, 744-Uygur, 840-Kırgız, 375-Göç, 476-Roma. Sınavın klasik tuzağı, M.Ö. 220 ile M.S. 216 arasındaki tarihleri milattan sonra sanmaktır; Hun Devleti'nin kuruluşu milattan öncedir.

Ne Öğreneceğiz

İlk Türk devletleri, kültür ve medeniyet, destanlar Bu konuda ögrenme çıktıları:

• İlk Türk devletlerini kuruluş tarihleri, merkezleri ve yıkılışlarıyla sıralar.
• Orhun Yazıtları'nın kaynağının önemini açıklar.
• Bozkır kültürünün temel öğelerini günlük yaşamla ilişkilendirir.
• Kavimler Göçü'nü nedenleri ve sonuçlarıyla değerlendirir.
• Türk destanlarını konu ve kahramanlarıyla eşleştirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Orhun Yazıtları Türklerin bilinen ilk yazılı kaynaklarıdır.
• Asya Hun Devleti, Türklerin kurduğu ilk büyük siyasi birliktir.
• Göktürkler ile Hunlar merkez olarak Ötüken'i paylaşır.
• Uygurlar yerleşik hayata geçmiş, kâğıdı ve baskı tekniğini geliştirmiştir.
• Kavimler Göçü 375'te hızlanmış, Batı Roma'nın 476'daki yıkılışını hazırlamıştır.
• Destanlar yazısız kaynaktır ve diğer belgelerle doğrulanmalıdır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Ötüken ve Ordu Balık merkezleri hangi devletlerle eşleştirilir?

1. Adım 1: Ötüken, Orhun ve Selenga nehirleri arasındaki kutsal merkezdir.
2. Adım 2: Asya Hunları ve Göktürkler bu merkezi kullanmıştır.
3. Adım 3: Ordu Balık ise Uygurlar'ın yerleşim merkezidir.

Sonuç/cevap: Ötüken: Asya Hunları ve Göktürkler; Ordu Balık: Uygurlar.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Devlet–Merkez Eşleştirmesi konusunun adımları:

1. Adım 1: Ötüken, Orhun ve Selenga nehirleri arasındaki kutsal merkezdir.
2. Adım 2: Asya Hunları ve Göktürkler bu merkezi kullanmıştır.
3. Adım 3: Ordu Balık ise Uygurlar'ın yerleşim merkezidir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Asya Hunları'nı milattan sonra kurulmuş sanmak: Asya Hun Devleti M.Ö. 220'de kurulmuş, M.S. 216'da dağılmıştır.

Ötüken'i tek bir devlete özgü bilmek: Ötüken hem Asya Hunları'nın hem Göktürklerin merkezidir.

Uygurların göçebe olduğunu sanmak: Uygurlar yerleşik hayata geçmiş, tarım ve şehircilik geliştirmiştir.

Destanı doğrudan tarihî belge saymak: Destanlar yazısız kaynaktır, abartılı oldukları için mutlaka doğrulanmalıdır.

Yıkılış sırasını karıştırmak: Göktürkler Uygurlar, Uygurlar Kırgızlar tarafından yıkılmıştır.

Özet

İslamiyet öncesi Türk tarihi Asya Hunları ile başlar (M.Ö. 220), Göktürk ve Uygurlarla devam eder. Merkezleri Ötüken ve Ordu Balık'tır. Orhun Yazıtları ilk yazılı kaynağımızdır; bozkır kültürü at, yay, kurgan ve töre etrafında şekillenmiştir. Destanlar yazısız kaynaklardır. Kavimler Göçü (375) ise Batı Roma'nın yıkılışına (476) zemin hazırlamıştır.

Kendini Dene

Soru: Asya Hunları, Göktürkler ve Uygurlar hakkında aşağıdaki bilgileri veren bir tablo hazırlayınız: kuruluş yılı, yönetim merkezi, yıkılış yılı. Ardından (a) üç devleti kuruluş tarihine göre sıralayınız, (b) Kavimler Göçü'nün başlama yılını (375) tabloya yerleştirerek bu olayın hangi devletin kuruluşundan önce gerçekleştiğini belirtiniz, (c) Uygurların yerleşik yaşama geçmesinin devlet yönetimine sağladığı iki faydayı yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Asya Hunları (M.Ö. 220 - M.S. 216, Ordu), Göktürkler (552 - 744, Ötüken), Uygurlar (744 - 840, Ötüken) bilgileri doğru doldurulur (7 puan). Sıralama M.Ö. 220, 375 (Kavimler Göçü), 552, 744 biçiminde doğru yapılır (5 puan). Kavimler Göçü'nün Göktürk ve Uygur kuruluşundan önce olduğu belirtilir (3 puan). Yerleşikleşmenin vergi, yazışma ve kadrolu memurluk gibi düzenli devlet işlerini kolaylaştırdığı iki fayda yazılır (4 puan). Düzen (1 puan). Toplam 20 puan.