Tarih ve Zaman, İlk Uygarlıklar

Konu Anlatımı

Tarih Bilimi ve Kaynaklar

Tarih, insanlığın geçmişteki olaylarını kaynaklara dayanarak yer ve zaman belirterek inceleyen bilim dalıdır. Geçmiş yaşanan ama artık gözlemlenemeyen bir olgu olduğu için tarihçi doğrudan tanık olamaz; bu yüzden elindeki belgeye, yazıta, kalıntıya dayanmak zorundadır. Doğruluğu kanıtlanmayan bilgi tarihî bilgi sayılmaz.

Kaynaklar ikiye ayrılır. Yazılı kaynaklar kitap, ferman, antlaşma, mektup, gazete ve yazıt gibi belgelerdir. Yazısız kaynaklar ise sözlü anlatımlar, efsaneler, destanlar, arkeolojik kalıntılar, sikkeler, yapılar ve fotoğraf gibi görsel malzemelerdir. Bir kaynağı ilk elden sunana birincil kaynak, o kaynağı sonradan yorumlayıp anlatana ikincil kaynak denir. Örneğin bir savaşın günlük tutan subayın notları birincil, yıllar sonra yazılmış bir kitap ise ikincil kaynaktır.

Tarihin alt dalları içinde arkeoloji kazılarla, epigrafi yazıtları okuyarak, nümismatik sikkeleri inceleyerek, kronoloji ise olayları zaman sırasına dizerek çalışır. Kaynak tenkidi (eleştirisi), bir belgenin gerçekliğini, yazıldığı döneme ait olup olmadığını ve ne kadar tarafsız olduğunu sorgular; tarihin en temel çalışma basamağıdır.

Zaman Kavramı ve Kronoloji

Tarihî olaylar iki tarih çizgisinde yer alır: M.Ö. (milattan önce) ve M.S. (milattan sonra). M.Ö.'de büyük sayı daha eskidir: M.Ö. 1400, M.Ö. 1280'den önce gerçekleşmiştir. Bu ters yön mantığı, sıralama sorularında en sık hata yapılan noktadır. Takvimler açısından ise miladi takvim dünya genelinde, hîcrî takvim ise İslam dünyasında kullanılır.

Uluslararası tarih kitaplarında çağ sınırları şöyle kabul edilir; bu tablo sınav için ezberlenmesi gereken çekirdek bilgidir.

Tarih Öncesi Çağlar da kullandıkları araç ve gereçlere göre adlandırılır: Taş Devri (Yontma, Orta, Yeni), Bakır Devri (Kalkolitik) ve Tunç Devri. Bu sınıflandırmanın ölçütü malzemedir, kültür veya din değildir.

İlk Yerleşimler ve İlk Uygarlıklar

Yontma Taş Devri'nde insanlar mağaralarda, Yeni Taş Devri'nde (Neolitik) ise tarımın keşfiyle birlikte kalıcı köylerde yaşamaya başladı. Çatalhöyük, M.Ö. 7000 civarında Anadolu'daki yerleşik hayatın en önemli örneklerinden biridir. Tarım, hayvan evcilleştirme ve seramik, yerleşik hayatın temel buluşlarıdır.

İlk büyük uygarlıklar verimli ovalarda doğmuştur. Sümerler Mezopotamya'da M.Ö. 3500 civarında yazıyı icat etmiş, ilk şehir devletlerini (Ur, Uruk, Eridu) kurmuş, 60lık sayı sistemini kullanmış ve ziggurat adı verilen tapınak kulelerini inşa etmiştir. Mısır uygarlığı Nil vadisinde gelişmiş, hiyeroglif yazısını ve 365 günlük güneş takvimini kullanmış, piramitleriyle mühendislik gücünü göstermiştir. Hititler Anadolu'da Hattuşa merkezli bir devlet kurmuş, M.Ö. 1280'de Mısır ile Kadeş Antlaşmasını yaparak tarihin bilinen ilk yazılı antlaşmasına imza atmıştır.

Uygarlıkların ortak özellikleri şunlardır: şehirleşme, tarımda fazla üretim, zanaatkârlık, yazının kullanışı, din adamlığı sınıfı, siyasi örgütlenme ve kalıcı yapılar. Bu özelliklerin yalnız birine sahip topluluk hâlâ yerleşik ama uygar sayılmayabilir; sorularda bu ayrım önemlidir.

Anadolu'daki İlk Uygarlıklar

Anadolu, coğrafi konumu nedeniyle birçok uygarlığın beşiği olmuştur. Çatalhöyük ile başlayan yerleşik hayat, Hattiler, Hititler (Hattuşa), Urartulular (Tuşpa, Van Gölü kıyısı), Frigler, Lidyalılar ve İyonlar ile devam etmiştir. Lidyalılar M.Ö. 7. yüzyıl sonlarında ilk sikkeyi basarak ticareti kolaylaştırmıştır. İyon kentlerinde tarihçilik gelişmiş, Miletoslu Hekataios ve Herodotos tarih yazımına yön vermiştir. Fenikeliler ise 22 harfli alfabeyi geliştirmiş, bu alfabe Yunan alfabesine oradan da Latin alfabesine temel olmuştur; Ugarit'te M.Ö. 1400 civarında 29 harfli bir alfabe kullanılmıştır.

Çözüm Tekniği ve Sınav Odaklı Yaklaşım

Tarih sorusunda çözüm tekniği üç adımdır: soruda tarih mi, yer mi, kişi mi sorulduğunu belirle; ardından o bilginin kronolojik çerçevesini zihninde oturt; en son şıkları bu çerçeveye yerleştir. Kronoloji sorularında M.Ö. ters mantığını unutmamak yeterlidir: büyük rakam eski olaydır.

Sık çıkan kalıp, çağ sınırları ile kırılma olaylarının eşleştirilmesidir: 1453 fetih, 1789 Fransız İhtilali, 1945 savaşın bitişi. Zaman kazandıran yol, çağ adlarını tarihleriyle birlikte kodlamaktır; böylece sıralama sorusu tek bakışta çözülür. Sınavın klasik tuzağı, kaynak türünü sormaktır: sözlü anlatım, destan ve arkeolojik buluntu yazısız; ferman, antlaşma ve yazıt ise yazılı kaynaktır.

Ne Öğreneceğiz

Tarih biliminin yöntemi, çağlar, ilk yerleşmeler ve uygarlıklar Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Tarih biliminin tanımını, kaynağını ve yöntemini açıklar.
• Yazılı ve yazısız tarihî kaynakları örnekleriyle ayırt eder.
• Milattan önce ve sonra ayrımını ile çağ sınırlarını kullanır.
• İlk yerleşim birimlerini ve ilk uygarlıkların buluşlarını eşleştirir.
• Anadolu'daki ilk uygarlıkların tarihî yer ve tarih bilgilerini sıralar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Tarihî bilgi kaynağı olmayan söylenti ve rivayete tarihî bilgi denmez.
• Destanlar ve efsaneler yazısız kaynak türüne girer.
• Yazıyı Sümerler icat etmiş, ilk alfabelerden Ugarit 29 harfli, Fenike 22 harflidir.
• Uygarlığın temel belirtisi yerleşik hayat, şehirleşme ve yazıdır.
• Kadeş Antlaşması (M.Ö. 1280) Hititler ile Mısır arasında yapılan ilk yazılı antlaşmadır.
• Lidyalılar ilk sikkeyi basmış, İyonlar tarihçiliği geliştirmiştir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: 1071, 1299, 1453 ve 1919 tarihlerini eskiden yeniye sıralayınız.

1. Adım 1: Tüm tarihler milattan sonra olduğundan küçük sayı önce gelir.
2. Adım 2: 1071 Malazgirt, 1299 kuruluş, 1453 fetih, 1919 Milli Mücadele başlangıcıdır.
3. Adım 3: Sıralama küçükten büyüğe yazılır.

Sonuç/cevap: 1071 → 1299 → 1453 → 1919

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kronolojiyi Doğru Kurma konusunun adımları:

1. Adım 1: Tüm tarihler milattan sonra olduğundan küçük sayı önce gelir.
2. Adım 2: 1071 Malazgirt, 1299 kuruluş, 1453 fetih, 1919 Milli Mücadele başlangıcıdır.
3. Adım 3: Sıralama küçükten büyüğe yazılır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

M.Ö. tarihlerinde büyük sayıyı daha yeni sanmak: Milattan önce bölümünde büyük rakam daha eski olayı gösterir.

Destanı birincil tarihî belge gibi kullanmak: Destanlar yazısız kaynaktır ve olayları abartarak aktarabilir.

Çağ sınırlarını olaylarla karıştırmak: Her sınırın bir kırılma olayı vardır; 1453 fetih, 1789 ihtilal, 1945 savaşın sonu.

Tarih Öncesi sınıflandırmasını yere göre sanmak: Taş, bakır ve tunç Devri adlandırması kullanılan malzemeye göredir.

Uygarlık ile yerleşik yaşamı eşitlemek: Şehir, yazı ve siyasi örgütlenme olmadan uygunluktan söz edilemez.

Özet

Tarih, geçmişteki olayları kaynaklara dayalı ve kronolojik olarak inceleyen bilimdir; kaynaklar yazılı ve yazısız, birincil ve ikincil olarak ayrılır. Çağ sınırları kırılma olaylarıyla belirlenir: 475, 1453, 1789 ve 1945. İlk yerleşimler Neolitik dönemle başlamış; Sümerlerin yazısı, Mısır'ın takvimi, Hititlerin antlaşması, Lidyalıların sikkesi ilk uygarlıkların dönüm noktalarıdır.

Kendini Dene

Soru: Bir tarih araştırmacısı; dönemin resmî yazışmaları, dönemin bir tanığının anıları, olaydan sonra yazılmış bir inceleme kitabı ve bir mezar taşı olmak üzere dört kaynağa ulaşmaktadır. (a) Bu kaynakları birincil ve ikincil kaynaklar olarak sınıflandırınız. (b) Dördünden de yazısız bir kaynağa örnek gösteriniz. (c) Anı kaynağının güvenilirliğini değerlendirirken dikkate alınacak iki ölçütü açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yazışmalar, anılar ve mezar taşı birincil; sonradan yazılmış inceleme kitabı ikincil kaynak olarak doğru sınıflandırılır (8 puan). Mezar taşının yazısız kaynak örneği olarak belirtilmesi (4 puan). Yazarın olaya yakınlığı, belgenin o döneme ait olması ya da iddiaların başka belgelerle desteklenmesi gibi en az iki ölçütün yazılması (6 puan). Düzen ve imla (2 puan). Toplam 20 puan.