Konu Anlatımı
Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?
Bu konunun adında iki büyük başlık var: Türkiye ve dünya. Bu iki başlık birbirinden ayrı düşünülemez. Savaş yıllarında Türkiye'nin izlediği çizgi, dünyadaki bloklaşmanın ortasında belirlenmiştir. Aynı biçimde ülkenin uluslararası örgütlere katılması ve sonraki dönemde bölgesel ilişkilerini genişletmesi, dünyadaki kurumsal değişimlerden bağımsız açıklanamaz. Bu konuda öğreneceğimiz ilk şey, yerel ve evrensel olanın aynı olayın iki yüzü olduğunu görmektir.
İkinci öğreneceğimiz şey, bir dönemi iki eksende okumaktır. Bu dönemde hem büyük değişimler hem de süregelen kurumlar vardır. Devletin kurumsal yapısı otururken toplumsal alışkanlıklar da değişmekte; dış politika yeni kurumlara yönelirken eski bağlar da sürdürülmektedir. Sınavda bazen "bu dönemde neler değişti", bazen "bu dönemde neler korundu" biçiminde sorular gelir. Bu iki soruyu birbirine karıştırmamak için değişim ve devamlılık ayrımını baştan kurmamız gerekir.
Ön Bilgi: Soğuk Savaş Kavramı ve Uluslararası Örgütler
Soğuk savaş kavramı, doğrudan savaş yerine siyasal, ekonomik ve ideolojik rekabetin yürüdüğü uzun bir dönemi anlatır. Dünya ülkeleri bu dönemde iki karşıt blok hâlinde sıralanmış; müttefiklik, yardım, ittifak ve propaganda araçlarıyla rekabet sürdürülmüştür. Soğuk savaş deyimindeki soğuk, çatışmanın sıcak bir savaş biçiminde değil de siyasal ve ekonomik baskılar biçiminde yaşandığını anlatır. Sınavda bu kavramı gördüğünüzde akla bloklaşma, kolektif savunma ve yardım programları gelmelidir.
İkinci hazırlık bilgisi, uluslararası örgütlerin niteliklerini ayırt etmektir. Genel bir uluslararası örgüt bütün üye devletlere açıktır ve barışın korunması gibi bir amaçla kurulur. Bölgesel bir savunma ittifakı ise belirli bir bölgedeki ülkelerin kolektif savunması amacıyla kurulur ve üyelerine karşı bir saldırıyı hep birlikte karşılama yükümlülüğü getirir. İkisini karıştırmak, bir soruda "hangi kurum ne işe yarar" sorusunu kaçırmak demektir.
Temel Kurallar
Atatürk'ün ölümü bir siyasal kopuş değil, kurumsal bir süreklilik anıdır. Devletin kurumsal yapısı, düzenleyici hükümler ve kurallar Atatürk döneminde oluşturulmuş ve bu dönemde oturmuştur. Bu yüzden Atatürk sonrası dönemi yalnız bir kopuş gibi okumak, dönemin en büyük özelliğini gözden kaçırır.
Türkiye savaş yıllarında uzak kalma çizgisini benimsemiştir. İkinci Dünya Savaşı sırasında ülke doğrudan çatışmaya girmemiş, taraflardan birine askerî destek vermemeyi seçmiştir. Bu çizgi toplanan kongrede bir ilke olarak benimsenmiş ve kayda geçmiştir. Savaştan uzak kalmanın bedeli sınırların tutulması, ekonomik sıkıntı ve sınırlı diplomatik manevra alanı olmuştur.
Uluslararası kurumlar iki farklı işlev üstlenmiştir. Bir leilde uluslararası örgütler barışın korunması ve iş birliğinin geliştirilmesi için kurulmuştur. Kuzey Atlantik Antlaşması ile Bağdat Paktı gibi bölgesel andlaşmalar ise üyelerin kolektif savunmasını amaçlar. Genel bir örgütle bölgesel bir ittifakı ayırt etmek, konunun en sık sorulan ayrım noktasıdır.
Soğuk savaş dönemi yardım ve ittifaklarla şekillenmiştir. Truman Doktrini güvenlik siyaseti bildirgesi, Marshall Planı ekonomik yardım programı, Kuzey Atlantik Antlaşması ise kolektif savunma mekanizmasıdır. Bu üçü birbirinin yerine geçmez; biri ilke bildirgesi, biri mali araç, biri güvenlik mekanizmasıdır.
Soğuk savaşın sona ermesi tek bir olayla açıklanmaz. Berlin Duvarının yıkılması, Sovyetler Birliği'nin dağılması ve Avrupa kurumlarının genişlemesi bu sürecin farklı yüzleridir. Bütüncül bir tablo kurarken bu olayların birbirini etkilediğini görmek gerekir.
Kurum ve Olay Karşılaştırma Tablosu
Aşağıdaki tablo, savaş sonrası dönemde kurulan kurumları ve öne çıkan olayları dört ölçüt üzerinden karşılaştırır. Üçüncü sütun, kurumun genel mi bölgesel mi olduğunu; dördüncü sütun ise onu diğerinden ayıran temel ölçütü gösterir. Sınavda bir kurumun adı geçtiğinde önce bu tabloyu hatırlayın, sonra şıklara bakın.
| Kurum ya da olay | Amacı | Niteliği | Ayırt edici ölçüt |
|---|
| Birleşmiş Milletler | Barışın korunması ve devletler arası iş birliği | Genel uluslararası örgüt | Bütün üye devletlere açık kurumsal çerçeve |
| Kuzey Atlantik Antlaşması | Üye ülkelerin birlikte savunulması | Bölgesel askerî ittifak | Kolektif savunma taahhüdü vermesi |
| Bağdat Paktı | Bölgedeki ülkelerin ortak güvenliği | Bölgesel güvenlik andlaşması | Katılımcıların bölgesel bir çerçevede bir araya gelmesi |
| Varşova Paktı | Karşılıklı askerî ittifak kurulması | Birbirine karşı kurulan ittifak | İki bloğun birbirini tamamlayan yapıları oluşturması |
| Marshall Planı | Avrupa'nın yeniden inşası ve ekonomik toparlanma | Ekonomik yardım programı | Yardımın iktisadi nitelikte olması |
| Avrupa kurumları | Üye ülkelerin ekonomik ve siyasal bütünleşmesi | Kurumsal bütünleşme yapısı | Üye sayısının zaman içinde genişleyebilmesi |
Adım Adım Çözüm
Adım 1 — Olayın Türkiye'ye mi dünyaya mı ait olduğunu belirleyin. Soruda bir kurumun kuruluş amacı, bir yardım programının niteliği ya da bir ülkenin dış politika çizgisi mi soruluyor? Türkiye'nin taraf olduğu bir konu ile dünyanın genelinde geçerli olan bir kurum farklı ayrıntılar ister; ikisini aynı ölçekte düşünmek yanıt bulmayı zorlaştırır.
Adım 2 — Kurumun niteliğini sorun. Genel bir uluslararası örgüt mü, bölgesel bir savunma ittifakı mı, ekonomik bir yardım programı mı, yoksa bölgesel bir bütünleşme kurumu mu? Bu dördünden birini seçmek, doğru şıkkı bulmanın en kısa yoludur.
Adım 3 — Olayın hangi bloklaşma aşamasına ait olduğunu yerleştirin. Savaş yıllarındaki uzak kalma çizgisi, sonraki dönemdeki kurumsal katılım ve kutuplaşmanın derinleşmesi, ardından da kutuplaşmanın sona ermesi birbirini izleyen aşamalardır. Bir olayın bu zincirdeki yeri, onun sonucunu da açıklar.
Adım 4 — Değişim ve devamlılığı birlikte sorun. Bu dönemde yenilikler kadar sürdürülen kurumlar da vardır. Bir cevapta yalnız değişimi yazmak eksik kalır; en az bir kurumun devam ettiğini göstermek gerekir.
Sık Yapılan Hatalar
Bu konuda yanlışların kaynağı çoğu zaman iki kurumun ya da iki olayın birbirine karıştırılmasıdır. Aşağıdaki altı hata, konuda en sık görülen ve kaynakta düzeltilmesi gereken kalıplardır.
- Birleşmiş Milletler ile Kuzey Atlantik Antlaşması'nı aynı kurum sanmak: Birleşmiş Milletler genel bir uluslararası iş birliği örgütüdür ve barışın korunmasıyla ilgilenir. Kuzey Atlantik Antlaşması ise bölgesel bir savunma ittifakıdır ve kolektif savunma taahhüdü içerir. Birincisi bütün üye devletlere, ikincisi belirli bir bölgedeki ülkelere yöneliktir.
- Marshall Planı'nı askerî teçhizat yardımı saymak: Marshall Planı ekonomik bir yardım programıdır; amacı savaş sonrası Avrupa'da ekonomik düzeni onarmaktır. Askerî teçhizat yardımı ise güvenlik siyasetinin aracıdır ve başka bir bildirgeyle ilişkilidir. Yardımın niteliği, programun hangi alanda uygulanacağını doğrudan belirler.
- Soğuk savaşı doğrudan savaşın olmadığı sakin bir dönem sanmak: Soğuk savaşta doğrudan büyük savaş yaşanmamıştır; ancak siyasal baskı, istihbarat faaliyetleri, silahlı çatışmalar ve propaganda ile yoğun bir rekabet sürmüştür. Sakinlik ile rekabetin olmaması aynı şey değildir.
- Berlin Duvarı'nın yıkılmasını bir devlet birleşmesi sanmak: Duvarın yıkılması bir kutuplaşmanın sona ermesiyle ilişkilidir. İki Avrupa ülkesinin tek devlet hâlinde birleşmesi ise çok farklı bir süreçtir ve başka bir dönemde gerçekleşmiştir. İkisini aynı olay gibi göstermek, kronolojik sıralama sorularında sonucu yanlışa çevirir.
- Savaş yıllarında taraf tutulduğunu söylemek: Türkiye İkinci Dünya Savaşı sırasında doğrudan savaşa katılmamış ve taraflardan birine askerî destek vermemiştir. Bu çizgi, toplanan bir kongrede benimsenerek kayda geçirilmiş bir ilkedir. Bunu bir taraf tutma biçiminde anlatmak, dönemin dış politika tablosunu tersine çevirir.
- 1990 sonrası dönemi yalnız ekonomik liberalleşme olarak okumak: Soğuk savaş sonrası dönemde ülkenin dış ilişkileri siyasal, ekonomik ve kültürel alanlarda birlikte genişlemiştir. Ekonomik açılım tek başına değil, kurumsal ilişkilerin genişlemesiyle birlikte yürümüştür.
Özet
Bu dönem, dünyada kutuplaşmanın derinleştiği ve sonra çözüldüğü; Türkiye'nin ise bir kurumsal sürekliliğin içinde dış ilişkilerini yeniden kuran bir çizgidedir. Atatürk'ün 1938'de ölümü bir kurumsal kopuş değil, devletin kurumsal yapısının oturması anıdır. İkinci Dünya Savaşı 1939-1945 arasında yaşanmış, Türkiye doğrudan savaşa katılmamış ve uyuşmazlığın dışında kalmayı tercih etmiştir. Bu çizgi 1942'de toplanan kongrede bir ilke olarak benimsenmiştir. Savaş sonrasında kurumsal bir dünya biçimi oluşmuştur: Birleşmiş Milletler 1945'te genel bir iş birliği örgütü olarak kurulmuş, Kuzey Atlantik Antlaşması 1949'da kurulmuş ve Türkiye 1952'de bu ittifaka üye olmuştur. Truman Doktrini güvenlik siyaseti bildirgesi, Marshall Planı ekonomik yardım programı olarak bu dönemin araçlarıdır. Bağdat Paktı ile Varşova Paktı 1955'te kurulmuş, bloklaşmanın iki yanda da kurumsallaştığını göstermiştir. Türkiye'de 1946'dan itibaren siyasi hayat çoğulcu bir yapıya kavuşmuş, 1960'ta hükümetin devrildiği hareketten sonra yeniden anayasa hazırlanmış, 1980'de yaşanan siyasal kriz sonrasında kabul edilen 1982 Anayasası ile ilk genel seçim 1983'te yapılmıştır. Kıbrıs bağlamındaki gelişmeler ve 1974'te yürütülen Barış Harekâtı, ardından bölgede bir uluslararası barış gücünün devreye girmesiyle sonuçlanmıştır. Dünyada Berlin Duvarı 1961'de inşa edilmiş, 1989'da yıkılmış; Sovyetler Birliği 1991'de dağılmış ve iki kutu düzeninin sona ermesiyle küresel düzen yeniden biçimlenmiştir. Bu süreçte Avrupa kurumları genişlemiş, Türkiye ise bölgesel ilişkilerini derinleştirmiş ve ekonomik açılım yönünde adımlar atmıştır. Bütün bu değişimler iki eksende okunmalıdır: hem yenilenmiş kurumlar hemen değişim ve devamlılık.
Ders çıkışı şu yedi soruyu cevaplamayı deneyiniz: (1) Birleşmiş Milletler ile Kuzey Atlantik Antlaşması arasındaki temel fark nedir? (2) Marshall Planı ile Truman Doktrini arasındaki fark nedir? (3) Tarafsız kalma çizgisi nasıl bir yaklaşımdır? (4) Bağdat Paktı ile Varşova Paktı arasındaki fark nedir? (5) Berlin Duvarının inşası ile yıkılışı arasında kaç yıl geçmiştir? (6) Sovyetler Birliği'nin dağılması hangi düzeni sona erdirmiştir? (7) Bu dönemi değişim ve devamlılık ekseninde nasıl özetlersiniz? Her soru için iki cümlelik gerekçe yazın. Ardından bir müze gezisi yapıyormuş gibi düşünün; bu dönemin bölümünde karşınıza çıkan bir kuruluş belgesine, bir yardım programı kaydına ve bir kutuplaşma haritasına hangi soruları sorardınız? Bu üç soruyu yazın.
Ne Öğreneceğiz
Atatürk'ün ölümünden sonra Türkiye'nin ve dünyanın karşılaştığı siyasal ve toplumsal değişimi; savaş yıllarındaki uzak kalma çizgisi, uluslararası örgütlerin ve blokların kurulması, NATO üyeliği, Kıbrıs bağlamındaki gelişmeler, Berlin Duvarının inşası ve yıkılışı, Sovyetler Birliği'nin dağılması ve 1990'lardaki dış politika değişimini; değişim ve devamlılık ekseniyle birlikte değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Atatürk'ün ölümünün ardından kurumsal yapının nasıl oturduğunu açıklar.
- İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'nin uzak kalma çizgisinin anlamını ve gerekçesini açıklar.
- Birleşmiş Milletler ile Kuzey Atlantik Antlaşması arasındaki nitelik farkını ayırır.
- Soğuk savaş döneminde bloklaşmanın ve yardım programlarının işleyişini değerlendirir.
- Kıbrıs bağlamındaki gelişmeleri yalnız kronolojik ve kurumsal çerçevede okuyabilir.
- Berlin Duvarının inşası ve yıkılışı ile Sovyetler Birliği'nin dağılmasının sonuçlarını karşılaştırır.
- Soğuk savaş sonrası dönemde Türkiye'nin kurumsal ilişkilerini ve ekonomik açılımını analiz eder.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Birleşmiş Milletler ile Kuzey Atlantik Antlaşması arasındaki temel fark nedir?
- Birleşmiş Milletler bütün üye devletlere açık, genel bir iş birliği örgütüdür.
- Kuzey Atlantik Antlaşması belirli bir bölgedeki ülkelerin kurduğu askerî ittifaktır.
- Bu yüzden biri barışın korunmasına, öteki üyelerin birlikte savunulmasına yöneliktir.
Sonuç/cevap: Birleşmiş Milletler genel bir iş birliği örgütü, Kuzey Atlantik Antlaşması bölgesel bir savunma ittifakıdır
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir dönemi yalnız değişimler üzerinden okumak neden eksiktir?
- Dönemde yalnız yenilikler değil, sürdürülen kurumlar da vardır.
- Kurumların sürdürülmesi, değişimin tek başına yeterli olmadığını gösterir.
- Bu yüzden iki ekseni birlikte okumak gerekir.
Sonuç/cevap: Dönemde sürdürülen kurumlar da vardır ve bu yönü görmek bütüncül bir okuma sağlar
Kendini Dene
Soru: Birleşmiş Milletler ile Kuzey Atlantik Antlaşması'nı; kurulma amacı, üye yapısı ve güvence biçimi ölçütleri üzerinden karşılaştırınız. Her ölçüt için birer fark yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Karşılaştırmanın üç ölçüt üzerinden kurulduğu görülür (4 puan). Kurulma amacı ölçütünde birincisinin barışın korunması, ikincisinin üyelerin birlikte savunulması olduğu yazılır (5 puan). Üye yapısı ölçütünde genel üyelik ile bölgesel üyeliğin karşılaştırıldığı görülür (5 puan). Güvence biçimi ölçütünde kolektif savunma yükümlülüğünün varlığı açıklanır (4 puan). Sonuçta iki kurumun işlevlerinin örtüşmediği belirtilir (2 puan). Toplam 20 puan.
