Kurtuluş Savaşı

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Kurtuluş Savaşı, tarih kitaplarında çoğu zaman bir dizi savaş adı olarak anlatılır: İnönü, Sakarya, Kocatepe, Büyük Taarruz. Oysa bu savaşı asıl anlatan şey cephelerde verilen mücadeleden önce, yani bir devletin dağılmak üzereyken nasıl yeniden bir irade hâline geldiğidir. Mondros Ateşkes Antlaşması'nın işgale izin vermesi, Anadolu'nun parçalanması ve halkın örgütlenmeye başlaması zincirin ilk halkalarıdır. Mustafa Kemal'in askerî müfettiş unvanıyla Samsun'a gönderilmesi ve burada 16-17 Mayıs 1919'da Bandırma'ya çıkması, zincirin ikinci halkasıdır. Bu konuda savaşın bu zincir hâlinde okunması gerektiğini öğreneceğiz.

İkinci olarak bu konu, 'başlangıç, gelişme, sonuç' biçimindeki ders kitabı şemasını aşarak bir krizin yönetimini ele alır. Kongreler, genelgeler ve meclis kararları birer kurumsal araçtır; savaş alanındaki tabancadan daha önemli olan, bunların halkın iradesini nasıl temsil ettiğidir. Cephe muharebeleriyle meclis kararlarını aynı düzlemde okumayı, birinin diğerini nasıl etkilediğini görmeyi hedefliyoruz. Sınavda da sıralama, karşılaştırma ve neden-sonuç soruları genellikle bu iki ekseni birbirine bağlayarak sorulur.

Ön Bilgi: Mondros'un Etkisi, Silah ve Sağlık Sorunu

Kurtuluş Savaşı'nın farkını anlamak için Mondros Ateşkes Antlaşması'nın hükümlerini bilmek gerekir. Antlaşma Osmanlı Devleti'ni savaş dışı bırakıyor, unsurların bir bölümünü teslim etmeyi öngörüyor ve Anadolu'da denetimi bırakacak biçimde içe bölünmeye yol açan kayıtlar içeriyordu. Bu hükümler uygulandığında Anadolu'nun bazı vilayetleri işgal edildi; İstanbul, Antep, Kayseri, Mersin gibi yerlerde halk kendi yönetimini kurmaya çalıştı. Yani savaş, istenen değil karşılaşılan bir durum olarak doğdu. Anadolu'nun elde edilmesi ise kastedilen değil, halkın ve yerel yöneticilerin dayatırdığı bir sonuç olarak ortaya çıktı.

İkinci hazırlık bilgisi donanım ve insan yönündedir. Savaşın başında ordunun elinde uzun süre kullanılmış ya da hurdaya dönmüş silahlar, sınırlı sayıda cephane ve yeterli olmayan sağlık ve lojistik imkânı vardı. Kurtuluş Savaşı'nın ayırt edici özelliklerinden biri, bu eksiklerin kapatılmaya çalılmasıydı: düzenli ordu kuruldu, teknik araç-gereç onarımı ve üretimi için çalışmalar yapıldı, sağlık hizmetleri düzenlendi, cepheye erzak ve mühimmat ulaştırma sorunuyla uğraşıldı. Sınavda cepheleri soruya çeviren sorularda bu tür çalışmaların soruya konu olabileceğini bilmek gerekir.

Temel Kurallar

Manda ve himaye kabul edilmedi; meclis iradesi esas alındı. Sivas Kongresi'nde memleketin bütünü tek çatı altında toplanmaya karar verildi, yabancı devletlerin korumasına başvurulmayacağı ilan edildi ve güçlü bir devlet kurulacağı belirtildi. Erzincan Kongresi'nde ise bu iradenin nasıl temsil edileceği gösterildi: kararlar bölgesel toplantılarda kalmayacak, mecliste toplanacaktı. Bu iki adım, Kurtuluş Savaşı'nın siyasi omurgasını kurar.

Hazırlık dönemi, savaş döneminden önce gelir. Samsun'a çıkıştan sonraki aylar; yarımcı ve örgütleyici faaliyetlerin yoğunlaştığı bir dönemdir. Amasya toplantısı, Sivas Kongresi, Erzincan Kongresi ve Amasya Genelgesi bu dönemin ürünleridir. Bu nedenle bir soruda "savaş başlamadan önce yapılanlar" deniyorsa cevap arayışı kongreler ve genelgelerde; "savaşın seyri" deniyorsa meydan muharebelerinde aranır.

TBMM, kongrelerin çalışmasını meclise aktaran kurumdur. Kongreler kararları bütün memleket için bağlayıcı saydı; ama kararları uygulayacak, kanun yapacak ve hükümet kuracak bir organ gerekiyordu. TBMM bu organ olarak kuruldu. Meclis açılıştan sonra saltanat tartışması gündeme geldi; neticede halifenin ve padişahın yetkileri meclis hâkimiyetine bağlandı. Misak-ı Milli ise kazanılmış veya istenmiş ilkeleri bütün dünyaya duyuran bir bildirge oldu.

Savunma muharebeleri ile karşı hâkimiyet muharebeleri farklıdır. 1. İnönü ve Sakarya'da Türk ordusu savunmada ve mevzii tutmuş, karşı hâkimiyet kazanmak için düşmanın Anadolu'ya girmesine izin vermemiştir. Kocatepe ile Büyük Taarruz'da ise savaş kendi sahasından düşman sahasına taşınmış, taarruz yönü değişmiştir. Aynı ordu, aynı cephelerde bu iki farklı tutumu uygulamıştır. Sınavda savunma mı taarruz mu olduğu sorulduğunda bu ayrım belirleyicidir.

Savaşın sonuçları askerî ve siyasi iki başlıktır. Askerî başlıkta düşmanın Anadolu'dan atılması ve toprakların geri alınması vardır. Siyasi başlıkta ise mandan ve himayeden vazgeçilmesi, ulusal iradenin kurumsallaşması, meclis hükûmetinin kurulması ve Cumhuriyet'in ilan edilmesi bulunur. Savaşın bedeli yalnız askerî değildir; yakılan köyler, göç eden aileler, açlık, salgın ve şehit düşen çocuklar vardır. Kadınlar cephede, hastanede ve yardım örgütlerinde görev alarak savaşa doğrudan katılmıştır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, Kurtuluş Savaşı'nın siyasi hazırlık döneminde birbirine benzeyen üç toplantıyı ayırır. Sınavda bu üçünden ikisi yan yana verildiğinde kararın içeriğine bakmak doğru cevabı belirler.

Adım Adım Çözüm

Adım 1 — Sorunun siyasi hazırlık, askerî gelişme ya da sonuç sorusu olduğunu belirleyin. Konu üç düzlemde sorulur: kongreler ve genelgeler siyasi hazırlık düzlemindedir; meydan muharebeleri askerî gelişme düzlemindedir; ateşkes ve barış görüşmeleri ise sonuç düzlemindedir. Önce bu ayrımı yapmak, şıklara bakarken hangi olayı aradığınızı netleştirir.

Adım 2 — Olayı kronolojik zincire yerine oturtun. Zincir şöyle kurulur: Mondros'un işgale yol açması, Samsun'a çıkış, Amasya toplantısı, Sivas Kongresi, Erzincan Kongresi, Amasya Genelgesi, 1. İnönü, meclis açılışı, Misak-ı Milli, Sakarya, Kocatepe, Büyük Taarruz, İzmir'in kurtarılması, Mudanya, Lozan. "Bu olaydan sonra ne oldu" biçimindeki sorularda zincirdeki bir sonraki halkayı arayın.

Adım 3 — Aynı yıl içinde birden çok olay olduğunu unutmayın. Nisan 1920'de hem Amasya Genelgesi yayımlanmış hem 1. İnönü muharebesi yapılmış hem meclis açılmıştır. 1922'de Kocatepe, Büyük Taarruz ve 2. Sakarya birbirini izlemiştir. Yıl doğruysa olayın ayı gerekirse doğru seçeneği yakalamak için gün bilgisine ihtiyaç duyabilirsiniz.

Adım 4 — Sonuç cümlesi yazın. Yalnız olayın adını vermek yerine olayın hangi düzlemde önemli olduğunu da belirtin. Örneğin Büyük Taarruz için "düşmanın Anadolu'daki varlığına son vermeyi amaçlayan toplu harekât" demek, sadece adını vermekten daha güçlü bir gerekçedir.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konuda puan kaybı çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil, birbirine benzeyen olay ve kurumların karıştırılmasından gelir. Aşağıdaki altı hata sınavda en sık görülenlerdir.

• Sivas Kongresi ile Erzincan Kongresi kararlarını aynı saymak: Sivas Kongresi memleketin birleştirilmesini ve güçlü bir devlet kurulmasını; Erzincan Kongresi ise bu iradenin meclis aracılığıyla temsil edilmesini karara bağlar. Biri ilke, diğeri kurum kararıdır.
• Amasya Genelgesi ile Misak-ı Milli'yi aynı belge saymak: Amasya Genelgesi iç hukuk düzenine ilişkin bir duyurudur; memleketin bütününe birlik çağrısı yapar. Misak-ı Milli ise ilkeleri ve istenen sınırları dünya kamuoyuna açıklayan uluslararası bir bildirgedir.
• Sakarya'nın taarruz, İnönü'nün savunma sayılması: 1. İnönü ve Sakarya'da Türk ordusu savunmada ve mevzii tutmuş, düşmanın Anadolu'ya girmesine izin vermemiştir. Kocatepe ve Büyük Taarruz ise karşı hâkimiyet amacı taşıyan harekâtlardır.
• Büyük Taarruzun tek cephede başlatılan bir saldırı sayılması: Büyük Taarruz, düşmanın Anadolu'daki varlığını sona erdirmek için bütün kollardan aynı anda yürütülen geniş bir harekâttır. Hazırlık ve düzenleme aşamaları, taarruzun kendisi kadar önemlidir.
• TBMM'nin kurulmasını tek bir karara bağlamak: TBMM'nin kurulması tek bir oturumda olmamıştır. Kongrelerin hazırlığı, Amasya Genelgesi ve Erzincan Kongresi'nin kararı, ardından 23 Nisan 1920'de meclisin açılması bu süreci oluşturmuştur.
• Savaşın bedelini yalnız askerî kayıplarla sınırlamak: Yakılan köyler, göç eden aileler, açlık, salgın ve şehit düşen çocuklar savaşın toplumsal bedelidir. Kadınların cephe örgütlenmesi, hastane ve yardım işlerinde görev alması da bu boyuta dâhildir.

Özet

Kurtuluş Savaşı, bir cepheden çok bir zincirle anlatılır: Mondros'un işgal hükümleri zinciri başlatmış, kongreler ve genelgeler siyasi iradeyi kurumsallaştırmış, meydan muharebeleri askerî sonucu, barış görüşmeleri ise devletin uluslararası varlığını kazandırmıştır. Kurtuluş Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın Anadolu'da işgale ve parçalanmaya yol açmasıyla doğmuştur. Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da askerî müfettiş unvanıyla Samsun'a gönderilmiş, 16-17 Mayıs 1919'da Bandırma'ya çıkmıştır. Siyasi hazırlık döneminde Amasya toplantısı (11 Haziran 1919) yapılmış, Sivas Kongresi (23 Temmuz 1919) memleketin bütününün birleşmesini, manda ve himayenin kabul edilmemesini ve güçlü bir devlet kurulmasını kararlaştırmıştır. Erzincan Kongresi (12 Ocak 1920) ulusal iradenin meclis aracılığıyla tecelli edeceğini bildirmiş, Amasya Genelgesi (17 Nisan 1920) ise bölgesel direnişlerin bırakılmasını istemiştir. 1. İnönü Meydan Muharebesi ilk büyük meydan muharebesi olmuş, kaybedilen toprakların geri alınması ve halkın yüreklendirilmesi sonucunu doğurmuştur. 23 Nisan 1920'de TBMM açılmış; meclis halkın iradesini yansıtmakla görevli olmuş, saltanat tartışması sonunda halifenin ve padişahın yetkileri meclis hâkimiyetine bağlanmıştır. Misak-ı Milli ulusal ilkeleri dünya kamuoyuna duyurmuştur. Ardından 2. İnönü, Sakarya Meydan Muharebesi (Eylül 1921), Kocatepe ve 2. Sakarya gelmiştir. 26 Ağustos 1922'de Dumlupınar'da başlayan Büyük Taarruz, düşmanın Anadolu'daki varlığına son vermeyi amaçlayan geniş bir harekât olmuş; İzmir 9 Eylül 1922'de kurtarılmıştır. İzmir İnkılabı 1 Mart 1923'te, meclis hükûmetinin kurulması ise 12 Mart 1923'te gerçekleşmiştir. Barış görüşmeleri Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922) ile başlamış, Lozan Barış Antlaşması (24 Şubat 1923) ile tamamlanmıştır. Savaş boyunca Sakarya, Dumlupınar, İzmir ve Trakya başlıca cepheler olmuş; düzenli ordu kurulmuş, teknik araç-gereç, sağlık ve lojistik alanında çalışmalar yapılmış, kadınlar cephe örgütlenmesi ve yardım işlerinde görev almıştır. Savaşın bedeli yalnız askerî değildir; yakılan köyler, göç, salgın ve şehit düşen çocuklar da bu dönemin bir parçasıdır.

Ders çıkışı şu yedi soruyu cevaplamayı deneyiniz: (1) Kurtuluş Savaşı'nın çıkmasında Mondros Ateşkes Antlaşması'nın hangi hükümleri etkili olmuştur? (2) Hazırlık döneminde toplanan Amasya toplantısı, Sivas Kongresi ve Erzincan Kongresi hangi kararları almıştır? (3) Amasya Genelgesi ile Misak-ı Milli arasındaki fark nedir? (4) Mecliste saltanat tartışmasının sonucu ne olmuştur? (5) Sakarya ile Büyük Taarruz arasındaki yön farkı nedir? (6) Lozan Barış Antlaşması hangi yıl imzalanmıştır ve öncesinde hangi ateşkes anlaşması vardır? (7) Kadınlar savaş sürecinde hangi işleri yürütmüştür? Her soru için iki cümlelik gerekçe yazın. Ardından bir müze gezisi yapıyormuş gibi düşünün; bir tutanak, bir genelge ve bir meclis zabıt defteri karşınıza çıksa hangi soruları sorardınız? Bu üç soruyu da yazın.

Ne Öğreneceğiz

Kurtuluş Savaşı'nın Mondros Ateşkes Antlaşması ile başlayan nedenlerini, Samsun'a çıkışla açılan hazırlık dönemini, Amasya toplantısı ile Sivas ve Erzincan kongrelerinin aldığı kararları, Amasya Genelgesi ile TBMM'nin kurulmasını ve Misak-ı Milli'yi kronolojik olarak açıklamak; 1. ve 2. İnönü, Sakarya, Kocatepe, 2. Sakarya ve Büyük Taarruz cephelerinin sonuçlarını karşılaştırmak; Mudanya ve Lozan görüşmelerini, düzenli ordu ile lojistik çalışmalarını ve savaşın Türkiye Cumhuriyeti'ne giden yolunu değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Mondros Ateşkes Antlaşması'nın işgale ve parçalanmaya yol açan hükümlerini açıklar.
• Samsun'a çıkışla başlayan hazırlık döneminin aşamalarını ve bu aşamaların birbirine bağını kurar.
• Amasya toplantısı, Sivas Kongresi ve Erzincan Kongresinin kararlarını karşılaştırır.
• Amasya Genelgesi ile Misak-ı Milli'nin farklı işlevlerini ortaya koyar.
• TBMM'nin kuruluşunda kongreler ve genelgenin oynadığı rolü sorgular.
• 1. ve 2. İnönü, Sakarya, Kocatepe ve 2. Sakarya muharebelerini savunma ve karşı hâkimiyet ekseninde değerlendirir.
• Büyük Taarruzun hazırlık, uygulama ve sonuç aşamalarını sıralar.
• Mudanya ve Lozan görüşmelerinin savaşın sona ermesindeki rolünü analiz eder.
• Düzenli ordu, teknik araç-gereç, sağlık ve lojistik çalışmalarının muharip güce katkısını somut örneklerle açıklar.
• Savaşın sivil halk üzerindeki etkisini kadınların ve çocukların durumu üzerinden değerlendirir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Amasya toplantısı, Sivas Kongresi ve Erzincan Kongresi arasındaki ilişki nasıldır?

1. Amasya toplantısında kongre hazırlıkları üzerinde çalışılmış ve alınan kararlar uygulamaya konulmuştur.
2. Sivas Kongresi'nde memleketin birleştirilmesi ve güçlü bir devlet kurma iradesi benimsenmiştir.
3. Erzincan Kongresi'nde bu iradenin meclis aracılığıyla temsil edileceği kararlaştırılmıştır; toplantılar birbirini tamamlayan bir zincirdir.

Sonuç/cevap: Toplantılar birbirini tamamlayan bir zincir oluşturur

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Savaşın bitiminden sonra yürütülen görüşmelerin doğru sırası nedir?

1. Önce düşmanla ateşkes sağlanmış, çatışma durmuştur.
2. Ateşkesin ardından kalıcı barışın şartları görüşülmüştür.
3. Görüşmeler İzmir'de yapılmış ve Lozan Barış Antlaşması ile tamamlanmıştır.

Sonuç/cevap: Önce ateşkes sağlanmış, ardından barış görüşmeleri yürütülmüştür

Kendini Dene

Soru: Amasya toplantısı, Sivas Kongresi, Erzincan Kongresi ve Amasya Genelgesini birbirini tamamlayan bir zincir olarak değerlendiriniz. Her aşamanın bir sonrakini nasıl hazırladığını yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Zincirin dört halkası da adıyla birlikte geçtiği görülür (4 puan). Hazırlık aşamasında toplantının kongre çalışmalarına başlamasının anlatıldığı yazılır (4 puan). Birlik aşamasında memleketin bütününün tek irade altında toplanması ve yabancı korumasına başvurulmaması vurgulanır (5 puan). Meclis aşamasında ulusal iradenin temsil edileceği kurumun kararlaştırıldığı belirtilir (4 puan). Genelgenin bölgesel direnişleri birleştirip memleket geneline yaydığı rolü açıklanır (3 puan). Toplam 20 puan.