I. Dünya Savaşı

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Bir savaşın başlangıcı çoğu zaman tek bir olayla açıklanmaz; ama büyük savaşlarda bazen bir olay, bütün zinciri ateşleyen kıvılcım olur. I. Dünya Savaşı için bu kıvılcım 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da yaşanan olaydır. Bu olayın ardından devletler arasındaki bağlantılar (ittifaklar) devreye girmiş, savaş kısa sürede Avrupa'nın dışına taşınmıştır. Osmanlı Devleti de bu zincirin içinde yer almış, 1914'te savaşa girmiştir. Bu konuda öğreneceğimiz ilk şey, tek bir tarihin nasıl bütün bir zinciri başlattığıdır.

İkinci öğreneceğimiz şey, Osmanlı'nın bu savaştaki konumunun alışılmadık olduğudur. Osmanlı, Almanya ile resmî olarak savaşmamış; Almanya'nın müttefikleri olan rakipleriyle savaşmıştır. Ayrıca savaş tek cephede değil, birbirinden çok uzak coğrafyalarda yürüyen Kafkasya, Irak-Suriye, Çanakkale ve Doğu Trakya cephelerinde sürmüştür. Sınavda "Osmanlı neden savaştı" biçiminde sorulan soruların cevabı, kaybedilen toprakların geri alınması isteği, prestij ve güvenlik endişeleri ile sınır tanınmazlığı talepleriyle açıklanır. Bütün bu başlıkları zincir hâlinde öğreneceğiz.

Ön Bilgi: İki Blok ve Savaşa Katılım Biçimleri

Savaş öncesinde Avrupa devletleri iki blok hâlinde toplanmıştır. Birinci blokta İngiltere, Fransa ve Rusya; ikinci blokta ise Almanya ile Avusturya-Hungarya bulunmaktadır. Bu iki küme, savaş çıktığında karşılıklı saflar olarak karşı karşıya gelmiştir. Sınavda bu blokların adını ve içindeki devletleri bilmek, hem taraf sorularını hem de "kimin kiminle savaştığı" biçimindeki soruları çözer. Bir devletin hangi blokta olduğunu bilmek, o devletin karşı tarafta hangi ülkeyle savaştığını da bulmayı kolaylaştırır.

İkinci hazırlık bilgisi, 'savaşa girmek' ile 'resmî savaş ilan etmek' arasındaki farktır. Osmanlı Devleti savaşa girmiştir ama Almanya'ya karşı resmî bir savaş ilanı yapmamış, onun müttefikleri olan devletlerle savaşmıştır. Bu ayrım, savaşa katılımın neden ve hangi biçimde gerçekleştiğini anlamak için gereklidir. Bir metinde ya da bir arşiv kaydında taraflar arasındaki ilişki okunurken her zaman şu üç soru sorulmalıdır: kim kiminle savaştaydı, bu ilişki resmî bir ilanla mı kurulmuştu, savaş hangi coğrafyada yürüyordu?

Temel Kurallar

I. Dünya Savaşı 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da başlamıştır. Bu olay, ittifak zincirinin devreye girmesine yol açarak savaşı bütün Avrupa'ya yaymıştır. Osmanlı Devleti 28 Temmuz 1914'te savaşa girmiştir. Osmanlı, Almanya ile resmî olarak savaş yapmamış; Almanya'nın müttefikleri olan rakipleriyle savaşmıştır. Bu giriş biçimi, sorularda "Osmanlı hangi devlete savaş ilan etti" biçimindeki tuzakları kapatır. Tarafları doğru kurmak, savaşın seyrini anlamanın ön koşuludur.

Osmanlı'nın savaşa girme nedenleri çok katmanlıdır. Kaybedilen toprakların geri alınması isteği, prestij ve güvenlik endişeleri ile sınırın tanınması talebi başlıca nedenler arasında sayılır. Bu nedenler birbirine bağlıdır: kaybedilen topraklar hem maddi bir kayıp hem de prestij meselesidir; sınırın tanınmaması ise güvenlik endişesini doğurur. Sınavda "ekonomik çıkarlar için katıldı" biçimindeki tek gerekçeli seçenekler bu yüzden eksik bulunur.

Osmanlı birden fazla cephede savaşmıştır. Kafkasya (Kars) cephesi, Irak-Suriye cephesi, Çanakkale (Ayıntab) cephesi ve Doğu Trakya cephesi başlıca cephelerdir. Kafkasya cephesinde 1916'da Erzurum ve Erzincan işgal edilmiştir. Çanakkale cephesinde deniz ve kara harekâtı birlikte yürütülmüş, denizaltı kavgasından sonra 1915 sonbaharında taarruza geçilmiş ve Gelibolu'dan çekilme gerçekleşmiştir. Doğu Trakya cephesi ise savaşın son hâlinde sona eren cephedir.

Suriye cephesindeki ilerleme ve Kudüs'ün işgali savaşın son yıllarının sonucunu belirlemiştir. 1916'da Suriye cephesinde İngiliz ve Fransızlar ilerlemiştir. 1917'de Kudüs işgal edilmiştir. 1917'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Rusya savaştan çekilmiş, Alman yardımı sona ermiştir. Aynı yıl Rusya'da yaşanan siyasi değişim de savaşın dengesini kökten etkilemiştir. Böylece 1917, Osmanlı açısından en zorlu yıl olmuştur.

1918'de savaşın sonuçları Osmanlı topraklarının iç düzenini değiştirmiştir. Orta Asya'daki Türkistan hareketleri Anadolu ile bağlantı kurmuştur. Osmanlı topraklarında İstanbul işgal edilmiş, Boğaz denizden kapatılmıştır. Mondros Mütarekesi 11 Kasım 1918'de imzalanmış ve savaşın bittiğini belirtmiştir. Savaşın Osmanlı topraklarına etkileri askerî, siyasi, toplumsal ve ekonomik alanlarda görülmüştür; ağır kayıplar ve yorgunluk bu sonuçların ortak payıdır. Bu tablo Kıtalar arası savaşın barış dönemi değil, yeni bir mücadele başlangıcı olduğunu gösterir.

Cephe ve Olay Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, savaşın başlangıcından mütarekeye kadar geçen süreçteki önemli cepheleri ve olayları; tarih, taraflar ve sonuç başlıklarıyla bir araya getirir. Cephe sorularının çoğu, bu tablodaki satırlardan birinin sonucunu tanımayla çözülür.

Adım Adım Çözüm

Adım 1 — Sorunun hangi türden olduğunu belirleyin. Bir soru üç başlıktan birine işaret eder: taraf ve blok sorusu, cephe sorusu ya da sonuç ve değerlendirme sorusu. "Kim kiminle savaşta" diye başlayan sorularda blok kurulumuna, "hangi cephede ne oldu" diye başlayan sorularda tabloya bakılır. Soru kökünü doğru belirlemek, şıklarda aranacak ipucunu da belirler.

Adım 2 — Olayı kronolojik zincire oturtun. Zincirin halkaları şunlardır: Saraybosna olayı, Osmanlı'nın savaşa girişi, Çanakkale cephesinde taarruz ve Gelibolu'dan çekilme, Kafkasya cephesindeki toprak kaybı, Suriye cephesindeki ilerleme ve Kudüs'ün işgali, Brest-Litovsk Antlaşması, Türkistan hareketleri, Mondros Mütarekesi. "Bu olaydan sonra ne oldu" biçimindeki sorularda zincirdeki bir sonraki halka aranır; süre sorularında büyük yıldan küçük yıl çıkarılır.

Adım 3 — Cepheleri sonuçlarıyla eşleştirin. Kafkasya cephesi toprak kaybıyla, Irak-Suriye cephesi düşman lehine ilerlemeyle, Çanakkale cephesi deniz ve kara harekâtının birlikte yürütülmesi ve Gelibolu'dan çekilmekle, Doğu Trakya cephesi ise savaşın sona ermesiyle ilişkilendirilir. Bir olayın yeri "hangi cephede olduğu" ile "hangi sonucu doğurduğu" arasındaki bağla bakılarak bulunur.

Adım 4 — Yanıtı neden-sonuç cümlesiyle tamamlayın. Sınavda yalnız adı vermek yeterli değildir. Olayın hangi halka olduğunu, hangi tarafları ilgilendirdiğini ve sonucun savaşın seyrine nasıl yansıdığını tek cümlede söyleyin. Böylece doğru cevabı gerekçesiyle desteklemiş olursunuz.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konuda puan kaybı çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil, birbirine çok yakın iki cephenin ya da iki yılın karıştırılmasından gelir. Aşağıdaki altı hata sınavda en sık görülenlerdir.

• Osmanlı'nın Almanya'ya resmî savaş ilan ettiğini düşünmek: Osmanlı Devleti savaşa Almanya'nın yanında girmiştir, ancak Almanya ile resmî olarak savaşmamıştır. Savaş, Almanya'nın müttefikleri olan rakiplerle yürütülmüştür. Savaşa katılmak ile belirli bir devlete savaş ilan etmek aynı şey değildir.
• Çanakkale'yi yalnız deniz harekâtından ibaret saymak: Çanakkale (Ayıntab) cephesinde deniz ve kara harekâtı birlikte yürütülmüştür. Denizaltı kavgasının ardından 1915 sonbaharında taarruza geçilmiş, Gelibolu'dan çekilme gerçekleşmiştir. Cephenin sonucunu yalnız deniz savaşına bağlamak eksik bir açıklamadır.
• Kudüs'ün işgalini Kafkasya cephesine bağlamak: Kudüs 1917'de Suriye cephesinde İngiliz ve Fransızların ilerlemesiyle işgal edilmiştir. Kafkasya cephesinde ise 1916'da Erzurum ve Erzincan işgal edilmiştir. İşgal edilen yerin adı ile cephe adının karıştırılmaması gerekir.
• Brest-Litovsk Antlaşması'nın taraflarını karıştırmak: Brest-Litovsk Antlaşması Merkezî Devletler ile Rusya arasında imzalanmıştır. Osmanlı Devleti bu antlaşmanın tarafı değildir. Antlaşmanın sonucunda Alman yardımı sona ermiş, Rusya savaştan çekilmiştir.
• Savaşa katılımı tek bir ekonomik gerekçeye bağlamak: Osmanlı'nın savaşa girme nedenleri arasında kaybedilen toprakların geri alınması isteği, prestij ve güvenlik endişeleri ile sınırın tanınması talebi bulunur. Tek bir ekonomik gerekçe bu tabloyu açıklamaya yetmez.
• Mondros Mütarekesi'ni savaşın her şeyini bitirdiğini sanmak: Mütareke savaşın bittiğini belirtmiştir ancak işgalleri durdurmamıştır. İstanbul işgal edilmiş, Boğaz denizden kapatılmıştır. Mütareke sonrası ortaya çıkan tablo, yeni bir mücadelenin başladığı tablo olduğu için "savaşın her şeyi bitti" biçiminde okunmamalıdır.

Özet

I. Dünya Savaşı tek bir cephede değil, birbirinden uzak coğrafyalarda yürüyen çok sayıda cephe hâlinde geçmiştir. I. Dünya Savaşı 28 Haziran 1914'te Saraybosna'daki olayla başlamış, bu olay bağlantıların devreye girmesiyle bütün Avrupa'ya yayılmıştır. Devletler iki blok hâlinde toplanmıştır: İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya) ve Merkezî Devletler (Almanya, Avusturya-Hungarya). Osmanlı Devleti 28 Temmuz 1914'te savaşa girmiş, ancak Almanya ile resmî savaş yapmamış onun müttefikleriyle savaşmıştır. Osmanlı'nın katılım nedenleri arasında kaybedilen toprakların geri alınması isteği, prestij ve güvenlik endişeleri ile sınır tanınmazlığı talebi bulunur. Osmanlı birden fazla cephede savaşmıştır: Kafkasya (Kars) cephesi, Irak-Suriye cephesi, Çanakkale (Ayıntab) cephesi ve Doğu Trakya cephesi. Çanakkale'de deniz ve kara harekâtı birlikte yürütülmüş, denizaltı kavgasından sonra 1915 sonbaharında taarruza geçilmiş ve Gelibolu'dan çekilmiştir. Suriye cephesinde 1916'da İngiliz ve Fransızlar ilerlemiş, 1917'de Kudüs işgal edilmiştir. 1917'de Brest-Litovsk Antlaşması imzalanmış, Alman yardımı sona ermiş ve Rusya'da yaşanan siyasi değişim savaşın dengesini etkilemiştir. 1918'de Orta Asya'daki Türkistan hareketleri Anadolu ile bağlantı kurmuştur. Osmanlı topraklarında İstanbul işgal edilmiş, Boğaz denizden kapatılmış ve 11 Kasım 1918'de Mondros Mütarekesi imzalanmıştır. Savaşın askerî, siyasi, toplumsal ve ekonomik sonuçları ağır kayıplar ve yorgunlukla birlikte Kurtuluş Savaşı'na geçişi hazırlamıştır.

Ders çıkışı şu yedi soruyu cevaplamayı deneyiniz: (1) I. Dünya Savaşı hangi olayla başlamıştır? (2) İtilaf ve Merkezî Devletler hangi devletlerden oluşmuştur? (3) Osmanlı Devleti savaşa ne zaman ve hangi biçimde girmiştir? (4) Osmanlı'nın savaşa girme nedenleri nelerdir? (5) Çanakkale cephesinde nasıl bir harekât yürütülmüştür? (6) 1917'de hangi önemli gelişmeler yaşanmıştır? (7) Mondros Mütarekesi hangi yıl imzalanmıştır ve sonrasında ne olmuştur? Her soru için iki cümlelik gerekçe yazın. Ardından bir müze gezisi yapıyormuş gibi düşünün; karşınıza bir antlaşma metni, bir cephe raporu ve bir liman kaydı çıksa her birine hangi soruyu sorardınız? Bu üç soruyu yazın.

Ne Öğreneceğiz

I. Dünya Savaşı'nın 1914'te Saraybosna olayıyla başlayışını, İtilaf ve Merkezî Devletler bloklarını, Osmanlı'nın 1914'te savaşa girişini ve giriş biçiminin özelliklerini, Kafkasya, Irak-Suriye, Çanakkale ve Doğu Trakya cephelerini, Gelibolu'dan çekilmeyi, Kudüs'ün işgalini, Brest-Litovsk Antlaşması'nın sonuçlarını, Türkistan hareketlerini, Mondros Mütarekesi'ni ve Kurtuluş Savaşı'na geçişi; savaşın askerî, siyasi, toplumsal ve ekonomik sonuçlarını açıklama ve bu gelişmeleri kronolojik olarak değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• I. Dünya Savaşı'nın hangi olayla başladığını ve bloklaşmanın nasıl kurulduğunu açıklar.
• Osmanlı Devleti'nin savaşa giriş tarihini ve bu girişin biçimsel özelliğini belirtir.
• Osmanlı'nın savaşa katılma nedenlerini toprak, prestij, güvenlik ve sınır tanınmazlığı başlıklarıyla açıklar.
• Kafkasya, Irak-Suriye, Çanakkale ve Doğu Trakya cephelerini sonuçlarıyla birlikte karşılaştırır.
• Çanakkale cephesinde deniz ve kara harekâtının birlikte yürütülmesini ve Gelibolu'dan çekilme sonucunu değerlendirir.
• Brest-Litovsk Antlaşması'nın Alman yardımının sona ermesiyle ilişkisini ve Rusya'daki siyasi değişimin savaşın gidişine etkisini açıklar.
• Mondros Mütarekesi sonrası işgallerin ve direnişin nasıl geliştiğini değerlendirir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: I. Dünya Savaşı'nın başlamasında doğrudan rol oynayan olay nedir?

1. Savaş öncesinde devletler iki blok hâlinde toplanmıştır.
2. 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da bir suikast gerçekleşmiştir.
3. Bu olay, bağlantıların devreye girmesiyle savaşı bütün Avrupa'ya yaymıştır.

Sonuç/cevap: 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da yaşanan olay

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Mondros Mütarekesi imzalandıktan sonra Osmanlı topraklarının durumu nasıl özetlenebilir?

1. Mütareke ile savaşın bittiği bildirilmiştir.
2. Buna rağmen İstanbul işgal edilmiş ve Boğaz denizden kapatılmıştır.
3. Böylece savaş sonrası dönem istikrar değil, yeni bir mücadele ortamı olmuştur.

Sonuç/cevap: Savaş bitmiş görünse de işgal ve deniz kapatılmasıyla yeni bir mücadelenin başladığı dönem

Kendini Dene

Soru: Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndaki cephelerini dört başlık hâlinde sınıflandırınız: her başlıkta cephenin adını, karşı tarafını ve sonucunu yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Kafkasya (Kars) cephesi için karşı tarafın Rus kuvvetleri olduğu ve 1916'da Erzurum ile Erzincan'ın işgaliyle toprak kaybı yaşandığı yazılır (5 puan). Irak-Suriye cephesi için düşman tarafının İngiliz ve Fransız kuvvetleri olduğu ve ilerlemeyle sonuçlandığı belirtilir (5 puan). Çanakkale (Ayıntab) cephesi için deniz ve kara harekâtının birlikte yürütüldüğü ve Gelibolu'dan çekilmeyle sonuçlandığı yazılır (5 puan). Doğu Trakya cephesi için savaşın sona ermesiyle ilişkili sonucun yazıldığı görülür (5 puan). Dört cephenin de adı geçtiği ve sınıflandırmanın tutarlı olduğu doğrulanır (2 puan). Düzen ve yazım (3 puan). Toplam 20 puan.