Osmanlı Duraklama ve Çöküş

Konu Anlatımı

Bu Konuda Neler Öğreneceğiz?

Bir devletin büyüklüğü çoğu zaman sınırlarının genişliğiyle ölçülür. Osmanlı Devleti'nde de ölçü uzun süre lehineydi: devlet kısa bir zamanda Anadolu'yu, Balkanları ve Arap eyâletlerini bir araya getirmişti. Ancak her genişleme bir bedeli vardır. Doğu cephesinde uzun süren Safevî savaşları ve Avusturya cephesindeki mücadeleler orduyu, hazineyi ve halkı yıprattı. 1583 tarihli antlaşmalar ve 1590 Zuhab Antlaşması ile doğu sınırının büyük ölçüde sabitlendiği görüldü. Sınır sabitlendiğinde yeni fetih alanı kalmamış, devlet elindeki toprakları korumak zorunda kalmıştır. İşte bu konuda öğreneceğimiz ilk şey budur: duraklama, gerilemenin başlangıcı değil, genişlemenin durmasıdır.

İkinci öğreneceğimiz şey, tek bir antlaşmanın neden olmadığı çöküştür. 1683 ile 1699 arasındaki Büyük Savaş'ta Avrupa devletleri ittifak hâlinde Osmanlı'ya yönelmiş, Karlofça Antlaşması ile devlet birçok bölgeden çekilmiştir. Bundan sonra gerilim dönemi antlaşmaları, Küçük Kaynarca, ordu ve bürokrasideki yeniden düzenleme denemeleri, Tanzimat reformları, Berlin Antlaşması, Osmanlı Borcu ve Mısır'ın işgali birbirini izlemiştir. Sınavda çoğu zaman bir olayın tek başına sorulduğu görülür; oysa doğru cevap, o olayın hangi zincirin halkası olduğunu bilmeyi gerektirir. Bu yüzden yalnız tarihleri değil, zinciri de kurmayı öğreneceğiz.

Ön Bilgi: Bir Antlaşmayı Nasıl Okumalı?

Antlaşma okumanın üç sorusu vardır: taraf kim, konu ne, sonuç ne. 'Konu' bölümü antlaşmanın ne üzerinde imzalandığını gösterir; yalnız toprakla sınırlı değildir. Küçük Kaynarca Antlaşması'nda konu, iki devlet arasındaki ilişkilerde daha önce görülmeyen çeşitli maddelerin antlaşmaya girmesidir ve Kırım'ın bağımsızlığının tanınmasıdır. Islahat Fermanı'nda konu ise yabancı devletlere tanınan eşitlik ve ayrıcalıklardır. Bir antlaşmayı değerlendirirken yalnız "kaç karış toprak gitti" diye sormak yetmez; hangi konunun devletler arası ilişkiye girdiği de sorulur. Bu yüzden karşılaştırmalı sorularda çoğu kez "ilk kez", "ilk defa" gibi ifadeler belirleyici ipucudur.

İkinci hazırlık bilgisi, dönemin dış çerçevesidir. Osmanlı Devleti 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa devletleri arasındaki güç dengesine göre politika üretmiş, kendisini bu dengenin bir parçası saymıştır. 1789 Fransa Devrimi ile Avrupa'da siyasi düzenin değişmesi ve devletler arası denge anlayışının çözülmesi, bu çerçeveyi ortadan kaldırmıştır. Artık karşılıklı dengeye değil, tek taraflı baskı ve müdahale ilkesine dayanan bir döneme girilmiştir. Osmanlı'nın sonraki yıllarında Berlin Antlaşması, Osmanlı Borcu ve Mısır'ın işgali gibi olaylar bu yeni çerçevenin ürünleridir. Ön bilgi olarak şu iki soruyu aklınızda tutun: bir olay iç politikanın sonucu mudur, dış baskının ürünü mü?

Temel Kurallar

Genişlemenin yavaşlaması, uzun savaşların biriken maliyetiyle başlar. Safevî ve Avusturya cephelerinde uzun süren savaşlar orduyu, hazineyi ve halkı yıpratmıştır. 1583 tarihli antlaşmalar ve 1590 Zuhab Antlaşması ile doğu sınırının büyük ölçüde sabitlendiği kabul edilir. Sınırın sabitlenmesi, yeni fetih alanının kapalı olduğu anlamına gelir; devletin bundan sonraki hedefi genişlemek değil, elindeki toprakları korumaktır. Sınavda "genişleme neden durdu" diye sorulan soruların cevabı, uzun savaşların yorgunluğu ve sınırın sabitlenmesiyle açıklanır.

Büyük Savaş (1683-1699) ve Karlofça Antlaşması, gerilemenin başlangıcı sayılır. Bu dönemde Avrupa devletleri ittifak hâlinde Osmanlı'ya yönelmiştir. Karlofça Antlaşması ile devlet birçok bölgeden çekilmiş, sınırlar daralmıştır. Bununla birlikte devletin siyasi varlığı ortadan kalkmamış, yönetim ve bürokrasi ayakta kalmıştır. Karlofça bu yüzden "sonun başlangıcı" değil, sona giden zincirin ilk büyük halkasıdır. Gerilim döneminde 1717 tarihli Belgrad ve 1730 ile 1739 tarihli antlaşmalar izlemiş, savaşların uzun sürmesi sürdürülebilirliği giderek azaltmıştır.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) bir içtikâd dönümüdür. Bu antlaşma ile ilk kez devletler arası ilişkilerde çeşitli konuların antlaşmaya girdiği görülmüş, Kırım'ın bağımsızlığı tanınmıştır. Böylece antlaşma yalnız sınır veya toprak maddesiyle sınırlı kalmayan, devletler arası statüyü düzenleyen bir metne dönüşmüştür. 1789 Fransa Devrimi ve Avrupa'da siyasi düzenin değişmesi ise devletler arası denge anlayışını çözmüştür. Bu iki olay ardışık düşünüldüğünde, Osmanlı'nın karşılaştığı ortamın nitelik değiştirdiği anlaşılır: artık karşılıklı denge değil, tek yönlü baskı söz konusudur.

Nizam-ı Cedid (1805) denemesi, merkez ile yerel güçler arasındaki dengeyi bozduğu için kesintiye uğradı. III. Selim döneminde ordu ve bürokraside yeniden düzenleme yapılması amaçlanmıştır. Girişim yeniçeri düzeniyle, gelenekleşmiş makamlarla ve taşrada yerleşik güçlerle çatıştığı için yaygınlaşamamış, yenilgi ve isyan süreci kesmiştir. 1807'de Kabakçı Mustafa isyanı bu sürecin son halkasıdır; bu isyanın ardından II. Mahmud tahta çıkmıştır. Bu dönemde yeniçeri ile ulema arasındaki çekişme ve merkez ile yerel güçler arasındaki dengenin bozulması, devletin içten de aşınmaya başladığını gösterir.

Tanzimat, Islahat ve dış baskının artması çöküşü derinleştirmiştir. Mısır'da 1821 Arap isyanı ve 1831 İhtilâli memleket sistemine tepki olarak gelişmiş, 1828 ve 1829 tarihli antlaşmalarla Kafkasya kaybedilmiş ve sınırlar daha da daralmıştır. Gülhane İlânnamesi (1839) eşitlik, hukuk ve gümrük alanında reform vaadiyle Tanzimat Dönemi'ni başlatmıştır. Islahat Fermanı (1856) ise yabancı devletlere verilen eşitlik ve ayrıcalıkların genişlemesiyle tanımlanır. 1876'da Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan'ın açılması, 1878 Berlin Antlaşması, 1881 Osmanlı Borcu ve 1882'de Mısır'ın işgali dış baskının üç ayrı biçimde göründüğünü gösterir. Toprak kaybı, mali çöküş, ordu ve bürokrasideki yapısal sorunlar ile dış müdahale birbirini besleyerek ilerlemiştir.

Dönem ve Olay Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tablo, duraklama ve çöküş sürecinin altı aşamasını; belirleyici olayı, tarihi ve o aşamanın sonucunu bir araya getirir. Sınavda bir olayın hangi aşamaya ait olduğunu soran sorularda bu tabloya bakmak cevabı belirler.

Adım Adım Çözüm

Adım 1 — Sorunun hangi katmana ait olduğunu belirleyin. Bir soru toprak kaybı, mali çöküş, ordu ve bürokrasideki yapısal sorun ya da dış müdahale katmanlarından birine işaret eder. Örnecek bir antlaşmanın sonucu soruluyorsa bu çoğu kez toprak ve statü katmanıdır; Islahat Fermanı gibi bir metin soruluyorsa ayrıcalık katmanıdır. Soruyu okuyup katmanı belirlemeden şıklara bakmak, doğru cevabı görmeyi engeller.

Adım 2 — Olayı kronolojik zincire oturtun. Zincirin halkaları şunlardır: doğu sınırının sabitlenmesi, Büyük Savaş ve Karlofça, gerilim dönemi antlaşmaları, Küçük Kaynarca, Nizam-ı Cedid ve isyan, Tanzimat reformları, Meclislerin açılması, Berlin Antlaşması, Osmanlı Borcu ve Mısır'ın işgali. "Bu olaydan sonra ne oldu" biçimindeki sorularda zincirdeki bir sonraki halkanın adını bulmak gerekir. İki olay arasında "kaç yıl" sorulan sorularda büyük yıldan küçük yıl çıkarılır.

Adım 3 — Antlaşma ve metinleri ayırt edici ölçütle eşleştirin. Karlofça'da belirleyici olan toprak ve sınırların daralmasıdır. Küçük Kaynarca'da devletler arası ilişkilerin konu bakımından genişlemesi ve Kırım'ın statüsüdür. Gülhane İlânnamesi'nde Tanzimat'ın başlangıcı olan reform vaadi, Islahat Fermanı'nda ise yabancı devletlere tanınan eşitlik ve ayrıcalık vardır. Berlin Antlaşması dış baskının uluslararası düzeyde kurumsallaşması, Osmanlı Boru mali çöküşün enstrümanlaşması, Mısır'ın işgali ise fiilî dış müdahale olarak öne çıkar.

Adım 4 — Yanıtı neden-sonuç zinciriyle yazın. Sınavda yalnız adı vermek yeterli değildir. Olayın hangi halka olduğunu, hangi katmana ait olduğunu ve sonucun devletin geleceğine nasıl etki ettiğini tek cümlede söyleyin. Böylece doğru cevabı gerekçesiyle desteklemiş olursunuz.

Sık Yapılan Hatalar

Bu konuda puan kaybı çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil, birbirine çok yakın iki olayın ya da iki metnin karıştırılmasından gelir. Aşağıdaki altı hata sınavda en sık görülenlerdir.

• Duraklamayı çöküşle aynı dönem saymak: Duraklama, genişlemenin durduğu ancak devletin ayakta kaldığı dönemdir. Çöküş ise toprak kaybı, mali çöküş, ordu ve bürokrasideki yapısal sorunlar ile dış müdahalenin birlikte ilerlediği süreçtir. İki dönemin başlangıç noktası ve belirtileri farklıdır.
• Karlofça Antlaşması'nı devletin sona ermesi saymak: Karlofça Antlaşması ile sınırlar daralmış, devlet birçok bölgeden çekilmiştir. Ancak yönetim, bürokrasi ve ordu kurumları ayakta kalmış, devlet yüzyıllarca varlığını sürdürmüştür. Bu antlaşma sonun başlangıcı değil, sona giden zincirin ilk büyük halkasıdır.
• Küçük Kaynarca Antlaşması'nı yalnız Kırım meselesine indirgemek: Bu antlaşmanın iki boyutu vardır: Kırım'ın bağımsızlığının tanınması ve devletler arası ilişkilerde çeşitli konuların ilk kez antlaşmaya girmesi. Yalnız ikinci boyutu görmek, antlaşmanın devler arası düzeni nasıl değiştirdiğini kaçırmaya yol açar.
• Nizam-ı Cedid'i tamamlanmış bir reform gibi sunmak: Nizam-ı Cedid bir denemedir ve deneme olarak kalmıştır. Yeniçeri düzeniyle, gelenekleşmiş makamlarla ve taşradaki yerleşik güçlerle çatışması, yaygınlaşmasını engellemiş; yenilgi ve isyan süreci kesmiştir. 1807'deki Kabakçı Mustafa isyanı ve II. Mahmud'un tahta çıkışı bu kesintinin sonucudur.
• Gülhane İlânnamesi ile Islahat Fermanı'nı aynı metin saymak: Gülhane İlânnamesi eşitlik, hukuk ve gümrük alanında reform vaadiyle Tanzimat Dönemi'ni başlatmıştır. Islahat Fermanı ise yabancı devletlere verilen eşitlik ve ayrıcalıkların genişlemesiyle ilişkilidir. İkisi aynı yılda ve aynı içerikte değildir; aralarındaki fark sorularda doğrudan ayırt edici ölçüttür.
• Çöküşü tek bir antlaşmaya bağlamak: Berlin Antlaşması ya da Osmanlı Borcu tek başına çöküşün açıklaması değildir. Toprak kaybı, mali çöküş, ordu ve bürokrasideki yapısal sorunlar ile dış müdahale birbirini besleyen etkenlerdir; hangisinin çıkarıldığı sorularda zincirin tamamı gerekçe olarak kurulmalıdır.

Özet

Duraklama, genişlemenin durmasıdır; çöküş ise toprak, mali yapı, ordu-bürokrasi ve dış ilişkilerin aynı anda zayıflamasıdır. Osmanlı Devleti'nde genişleme, uzun süren Safevî ve Avusturya cephesi savaşları sonrası yavaşlamıştır. 1583 tarihli antlaşmalar ve 1590 Zuhab Antlaşması ile doğu sınırının büyük ölçüde sabitlenmesi, yeni fetih alanının kapandığı anlamına gelir. 1683-1699 arasındaki Büyük Savaş'ta Avrupa devletleri ittifak hâlinde Osmanlı'ya yönelmiş, Karlofça Antlaşması (1699) ile devlet birçok bölgeden çekilmiş ve gerileme dönemi başlamıştır. Gerilim döneminde 1717 tarihli Belgrad ile 1730 ve 1739 tarihli antlaşmalar izlemiştir. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile Kırım'ın bağımsızlığı tanınmış, devletler arası ilişkilerde çeşitli konular ilk kez antlaşmaya girmiştir. 1789 Fransa Devrimi ve Avrupa'da siyasi düzenin değişmesi denge anlayışını çözmüştür. III. Selim döneminde 1805'te Nizam-ı Cedid düzenlemesi yapılmış, süreç yenilgi ve isyanla kesilmiş, 1807'de Kabakçı Mustafa isyanının ardından II. Mahmud tahta çıkmıştır. Mısır'da 1821 Arap isyanı ve 1831 İhtilâli memleket sistemine tepki olmuş, 1828 ve 1829 antlaşmalarıyla Kafkasya kaybedilmiştir. Gülhane İlânnamesi (1839) eşitlik, hukuk ve gümrük alanında reform vaadiyle Tanzimat Dönemi'ni başlatmış; Islahat Fermanı (1856) yabancı devletlere verilen eşitlik ve ayrıcalıkların genişlemesiyle tanımlanmıştır. 1876'da Meclis-i Mebusan ve Meclis-i Ayan açılmış, 1878 Berlin Antlaşması, 1881 Osmanlı Borcu ve 1882'de Mısır'ın işgali dış baskının mali, uluslararası ve fiilî boyutlarını göstermiştir.

Ders çıkışı şu yedi soruyu cevaplamayı deneyiniz: (1) Genişlemenin yavaşlamasının başlıca nedenleri nelerdir? (2) Karlofça Antlaşması hangi sonucu doğurmuştur? (3) Küçük Kaynarca Antlaşması'nın iki önemli boyutu nedir? (4) Nizam-ı Cedid denemesi neden tamamlanamamıştır? (5) Gülhane İlânnamesi ile Islahat Fermanı arasındaki temel fark nedir? (6) Berlin Antlaşması, Osmanlı Borcu ve Mısır'ın işgali dış baskının hangi boyutlarını gösterir? (7) 1839 ile 1856 arasında kaç yıl geçmiştir? Her soru için iki cümlelik gerekçe yazın. Sonra bir müze gezisi yapıyormuş gibi düşünün; antlaşma metni, mali defter ve meclis zabıt defteri karşınıza çıksa her birine hangi soruyu sorardınız? Bu üç soruyu yazın.

Ne Öğreneceğiz

Osmanlı Devleti'nde genişlemenin yavaşladığı dönemi, 1683-1699 arasındaki Büyük Savaş'ı ve Karlofça Antlaşması'nı, gerilim dönemi antlaşmalarını, Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım'ın statüsündeki değişimi, Avrupa'da 1789 sonrası değişen siyasi düzeni, Nizam-ı Cedid denemesini, 1807 isyanı ve II. Mahmud'un tahta çıkışını, Mısır'daki isyan ve ihtilâli, Kafkasya'nın kaybını, Gülhane İlânnamesi ile Tanzimat'ı ve Islahat Fermanı'nın açtığı eşitlik ve ayrıcalık tartışmasını, Meclislerin açılması, Berlin Antlaşması, Osmanlı Borcu ve Mısır'ın işgaliyle artan dış baskıyı açıklama; bütün bu etkenlerin birbirini besleyerek çöküşe yol açtığını gerekçesiyle değerlendirme becerisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Osmanlı Devleti'nde genişlemenin hangi aşamada yavaşladığını ve sınırın nasıl sabitlendiğini açıklar.
• Büyük Savaş ile Karlofça Antlaşması'nın devletin gerileme dönemine girdiğini gösteren sonuçlarını açıklar.
• Küçük Kaynarca Antlaşması'nın devletler arası ilişkilerin konu bakımından genişlemesi bakımından önemini irdeler.
• Nizam-ı Cedid düzenlemesinin amacını, karşılaştığı direnişi ve kesintiye uğramasının nedenlerini değerlendirir.
• Gülhane İlânnamesi ile Islahat Fermanı'nın eşitlik ve ayrıcalık açısından farklı sonuçlarını karşılaştırır.
• Berlin Antlaşması, Osmanlı Borcu ve Mısır'ın işgali örneklerinde dış baskının biçimlerini ayırt eder.
• Toprak kaybı, mali çöküş, ordu ve bürokrasideki yapısal sorunlar ile dış müdahalenin birbirini beslediği zinciri açıklar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Osmanlı Devleti'nde genişlemenin yavaşladığı dönemin temel özelliği nedir?

1. Uzun süren Safevî ve Avusturya cephesi savaşları ülkeyi yıpratmıştır.
2. Doğu sınırının büyük ölçüde sabitlenmesiyle yeni fetih alanı kalmamıştır.
3. Bundan sonraki hedef genişlemek değil, elindeki toprakları korumaktır.

Sonuç/cevap: Sınırın sabitlenmesiyle yeni fetih alanının kapanması ve savunma amaçlı politikaya geçilmesi

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir öğrenci çöküşün nedenini yalnız "yabancı devletlerin baskısı" ile açıklamaktadır. Bu açıklama yeterli midir?

1. Dış baskı gerçek bir etkendir, ancak tek başına açıklama değildir.
2. Toprak kaybı, mali çöküş ve ordu-bürokrasi sorunları dış baskıyı kolaylaştırmıştır.
3. Doğru açıklama bu etkenlerin birbirini beslediği bir zinciri ifade eder.

Sonuç/cevap: Yeterli değildir; dış baskı toprak kaybı, mali çöküş ve iç yapısal sorunlarla birlikte anlaşılmalıdır

Kendini Dene

Soru: Osmanlı Devleti'nin duraklama ve çöküş dönemini dört katmanlı bir çerçeveyle açıklayınız: toprak, mali yapı, ordu-bürokrasi ve dış ilişkiler başlıklarını kullanarak her birinde iki gelişme yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Toprak katmanında sınırın sabitlenmesi ve Karlofça ile bölgelerden çekilme yazılır (5 puan). Mali katmanda dış borçlanmaya bağımlılığın artması ve Osmanlı Borcu'nun yükü yazılır (5 puan). Ordu-bürokrasi katmanında yeniçeri-gelenek çatışması ve Tanzimat reformlarının yetersiz kalışı yazılır (5 puan). Dış ilişkiler katmanında 1789 sonrası denge anlayışının çözülmesi ile Mısır'ın işgali yazılır (5 puan). Her katmanda en az iki gelişme ve nedensel bağ kurulduğu görülür (2 puan). Düzen ve yazım (3 puan). Toplam 20 puan.